مشاهدات/ محسوسات

كلمات كليدي : مشاهدات، محسوسات

نویسنده : مهدي افضلي

مشاهدات قضایایی است که در تصدیق آن تصور دو طرف کافی نیست، بلکه عقل به کمک حس آنرا تصدیق می‌کند. از آن‌جا که آدمی از دو نوع حس ظاهری و باطنی برخوردار است، مشاهدات نیز بر دو گونه ظاهری و باطنی تقسیم می‌شود. اموری‌که با بینایی، شنوایی، چشائی، بساوایی و بویایی درک می‌شوند به حسیات نامبردار‌ند، و اموری‌که با حس باطن درک می‌شوند، به وجدانیات نامبردارند. حکم به این‌که گل خوش‌بو یا خوش‌رنگ است، آسمانی آبی است، سنگ زمخت است، آب روان است و مانند آن از جمله حسیات یا محسوسات به شمار می‌آید و حکم به این‌که من شادم، من گرسنه‌ام، من این صفحه را زیبا احساس می‌کنم و مانند آن یک حکم وجدانی می‌باشد. به لحاظ گستره تحقق محسوسات از نخستین علومی است که برای انسان حاصل می‌شود. برخی از منطق‌دانان همانند محقق طوسی تصریح کرده‌اند که کلید همه علوم کلی و جزئی حس است، زیرا آدمی از بدو پیدایش تا دم مرگ، چه در ادراکات تصوری و چه در ادراکات تصدیقی از طریق حواس مبادرت می‌ورزد.

گروهی از حکیمان حتی ادراکات کلی را نیز از رهگذر امور جزئی و محسوس قابل وصول می‌دانند، معتقدند با ادراک جزئیات و تجرید و تعمیم آن‌ها مفاهیم کلی تحصیل می‌شوند. به دلیل همین جای‌گاه بوده که این اصطلاح نزد حکما و منطق‌دانان رواج یافته است که "من فقد حسا فقد فقد علما". از این رو مشاهدات را از مبادی برهان شمرده‌اند.