مشورت کردن

قال علي (ع): «حق علي العاقل ان يضيف الي رأيه رأي العقلاء و يضم الي علمه علوم الحكماء»
حضرت علي (ع) فرمودند: بر خردمند لازم است كه نظر خردمندان را بر نظر خويش بيفزايد و دانش‏هاي‏ حكيمان را نيز به دانش خود ضميمه كند.(شرح غررالحكم و درر الكلم)

مشورت

مشورت به معانى مختلفى آمده است؛ مانند: ظاهر كردن چيزى، خارج كردن عسل از كندو، زينت دادن و نصيحت كردن و نيز به­طور دو يا چندجانبه به رايزنى پرداختن و از رأى و نظر يكديگر سودجستن،[1] برخى نيز آن را به «استخراج رأى»[2] معنا كرده‏اند؛ و امروزه بيشتر در دو معناى اخير به كار مى‏رود.
مشورت از اموری است که اهمیت آن را هر عقل سلیمی درک کرده و بر آن مهر تأیید می­زند و هیچ کس نمی­تواند مدعی شود که نیازمند رأی دیگران نیست، حتی رسول اکرم نیز در اداره امور جامعه و یا بعضی جنگ­ها به رأی اطرافیان ترتیب اثر می­دادند.[3] در حدیث مورد بحث که مخاطب آن خردمندان هستند برآنها لازم می­داند که بر خرد خویش مغرور نشوند که این اول تباهی عقل و سفاهت محض است؛ لذا دستور به بهره­گیری از دریای معرفت عالمان و حکما می­دهد که سبب اتصال عقل عاقل به دریای خردِ خردمندان خواهد شد و موج اندیشه را در ساحل سلامتی فرو خواهد نشاند. از اثرات مهم مشورت با صاحبان فکر و ایده می­توان به مواردی از جمله عدم پشیمانی در انتهای امور شناسایی ضعف­ها و روشن شدن تمام ابعاد و آشنایی با نقاط قوت اشاره نمود. به­ طور قطع اگر چند خرد در کنار هم مسئله­ای را حل نمایند، نتیجه­ای بس بهتر و شیرین­تر از خرد فردی حاصل خواهد شد؛ به همین جهت است که حضرت امیر(ع) می­فرماید:
«افْضَل النَّاسِ رَأياً مَنْ لا يَسْتَغْنى‏ عَنْ رَأْىِ مُشيرٍ:[4]
برترين مردم از نظر رأى و انديشه كسى است كه خود را از ديدگاه مشاور بى­نياز نداند.»
مشورت كن با گروه صالحان بر پيمبر امر «شاورهم» بران‏
«امرهم شورى» بر اين بود كز تشاور سهو و كژ كمتر رود
اين خردها چون مصابيح انور است بيت مصباح از يكى روشن­تر است[5]
در باب اهیمت این روش پسندیده همین بس که سوره­ای از قرآن کریم به این اسم نام­گذاری شده است، و در خود این سوره در موارد متعددی از مشورت صحبت به میان آورده است؛ به­طور مثال در آیات 35 الی 40 این سوره در باب نشانه­های افراد مؤمن، اهل مشورت بودن را در کنار اوصافی از قبیل اجتناب از کبائر و اقامه نماز می­آورد.[6]
یک نکته در باب مشورت این است که اگر عملی که با تکیه بر مشورت منجر به نتیجه دلخواه نشده، نباید انسان را از ماهیت مشورت دور نماید؛ به­طور مثال هر چند جنگ احد که مبتنی بر مشورت با دیگران در بیرون شهر انجام گرفت، ولی با شکست روبه­رو شد، اما این مورد باعث انزجار پیامبر از مشورت نگردید که در قرآن کریم به این مورد به صراحت اشاره می­نماید:
«فَبِما رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ وَ لَوْ كُنْتَ فَظًّا غَليظَ الْقَلْبِ لاَنْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَ اسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَ شاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ فَإِذا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَوَكِّلينَ:[7]
به (بركت) رحمت الهى، در برابر آنان [=مردم‏] نرم (و مهربان) شدى! و اگر خشن و سنگدل بودى، از اطراف تو، پراكنده مى‏شدند. پس آنها را ببخش و براى آنها آمرزش بطلب! و در كارها، با آنان مشورت كن! اما هنگامى كه تصميم گرفتى، (قاطع باش! و) بر خدا توكل كن! زيرا خداوند متوكلان را دوست دارد.»
در این آیه علاوه ­بر مشاوره، تکیه بر حاکمیت واحد و قاطع نیز وجود دارد؛ یعنی در عین مشورت و جمع­آوری آراء قاطعانه نظر درست را انتخاب کن (اما هنگامى كه تصميم گرفتى، (قاطع باش! و) بر خدا توكل كن). [8]
ویژگی­های مشاور
در روایات اسلامی ویژگی­های متعددی برای مشاور شمرده شده است از جمله اینکه:
1. صاحب دانش و شایستگی باشد.
2. صاحب تجربه باشد زیرا تجربه به مثابه راهی خواهد بود که مشاور قبلا آن را پیموده است و به پستی و بلندی راه آشنایی کافی دارد.
3. صاحب تقوا و ترس از خداوند باشد زیرا این مورد مانع از مشورت باطل و کذب می­شود.

[1] . معلوف، لویس؛ المنجد، تهران، اسماعیلیان، ص407.
[2] . راغب اصفهانی، حسین­بن محمد؛ مفردات فی الفاظ القرآن، ذیل واژه (شور).
[3] . قرائتی، محسن؛ تفسیر نور، تهران، مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، ج1، ص594.
[4] . محدّث، جلال الدين؛ شرح غررالحكم و درر الكلم، تهران، دانشگاه تهران‏، ج 2، ص429.
[5] . مولوی، مثنوی معنوی، ص391 .
[6] . جمعی از نویسندگان زیر نظر آیة الله مکارم شیرازی، تفسير نمونه، تهران، دارالکتب الاسلامیة، ج2، ص461.
[7] . سوره مبارکه آل عمران، آیه 159
[8] . قرائتی، محسن، تفسیر نور، تهران، مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، ج10، ص36-37