پست مدرنیسم

كلمات كليدي : پست مدرنیسم، نوگرایی، پسانوگرایی، مدرنیسم

نویسنده : رقیه ابراهیمی

«پست مدرنیسم (post.mo.der.nism) پسانوگرایی، معادل اصطلاح انگلیسی post – modernism مکتبی که پس از جنبش مدرنیسم [=نوگرایی] در سالهای پایانی سدۀ نوزدهم میلادی در حوزه‌های شعر، داستان، نمایشنامه، موسیقی، معماری، تآتر، سینما، عکاسی و دیگر هنرها و فنون پدید آمد. این مکتب در اصل به فن مهندسی و تاریخ مربوط می‌شد و واکنشی بود در برابر بنیان اولیه نوگرایی که ابزارهای سنتی هنر را فرا می‌خواند. پست مدرنیسم در سالهای پایانی دهۀ 1970 م. در کشورهایی چون آمریکا و به ویژه فرانسه و متاثر از آثار نویسندگانی چون سمیوئل بکت (1906 – 1989 م)، مارسل پروست (1871 – 1922 م) و جیمز جویس (1882 – 1941 م) پدید آمد و واکنشی در برابر ترس از واقعیت دنیا معرفی شد؛ به این معنا که هر موجود زنده، موجودی را بی‌رحمانه قربانی می‌کند تا به حیات خود ادامه دهد و حیات هر موجود در مرگ موجودی دیگر نهفته است.

از ویژگی‌های بارز این مکتب فکری در چهارچوب ادبیات می‌توان به آشنایی زدایی، فرجام گریزی و عدم انسجام اشاره کرد که اگر چه در ادبیات پر سابقه است، امّا آمیزه‌ای از آنها و کاربرد خودآگاهانۀ ‌آنها ویژۀ ادبیات پست مدرن می‌نماید. ادبیات پست مدرن فرجام قطعی داستان را به سخره می‌گیرد و این سنت را بی معنا و پوچ تلقی می‌کند و از سوی دیگر، انسجام و هماهنگی را که در هنر، عاملی اصلی به شمار می‌رود نادیده می‌گیرد و عدم انسجام را در تمامی هنرها و فنون حتی معماری و نقاشی اصلی طبیعی و منطبق بر واقعیت اعمال می‌کند». (انوشه: 1376: ص 289)

اصطلاح پست مدرنیسم سه دهه است که مورد استفاده گسترده قرار گرفته است. اما داستان گسترش آن از طریق فرهنگ، تا حدودی پیچیده است. پست مدرنیسم حیات خود را عمدتاً به عنوان مقوله‌ای دانشگاهی و مربوط به تحولات معینی در حوزه هنر آغاز کرد؛ امّا بزودی به صورت اصطلاحی توصیفی برای تمامی انواع، جابه‌جایی‌ها و تحولات مطرح شده در جامعه و فرهنگ معاصر درآمد.

در اواسط دهه 1980 پست مدرنیسم به آچار فرانسه‌ای تبدیل شد که تقریباً به درد هر کاری می‌خورد.

پست مدرنیسم می‌تواند:

- وضعیتی واقعی در یک جامعه باشد.

- مجموعه‌ای از ایده‌ها باشد که سعی در تعریف یا تبیین این وضعیت دارند.

- یک سبک هنری یا ره‌یافتی برای ساختن اشیا باشد.

- واژه‌ای باشد که در زمینه‌های مختلف و برای پرداختن به بسیاری از جنبه‌های مطرح شده مورد استفاده قرار می‌گیرد.

برخی از پیشگامان پست مدرن از ورود جامعه به مرحله‌ای جدید سخن می‌گفتند. آنان مدعی بودند که ما در دوره‌ای تاریخی با ویژگی‌های بدیع به سر می‌بریم که از هر دوره دیگر تاریخی تمایز می‌یابند به ویژه باید آنان را از دوره مدرن پیش از آن متمایز ساخت. (گلن وارد: 1384: ص 22)

تاریخ دانان به انحاء ‌مختلف به توصیف ماهیت دقیق این عصر و تاریخ دقیق آغاز و پایان آن پرداخته‌اند که توصیف آنها در نتیجه اعتقاد به اموری بود مانند: پیشرفت، خوش بینی، عقلانبت، جستجوی آگاهی مطلق در علم فناوری جامعه و سیاست- عقیده به اینکه به دست آوردن آگاهی دربارۀ‌ خود واقعی، تنها بنیان کسب دیگر آگاهی است و مسائلی از این قبیل.