فقر نتیجه رفتار انسان

پرسش: بر اساس آموزه‌های وحیانی آیا پدیده فقر منشأ طبیعی و ذاتی دارد یا اینکه تحمیلی و عارضی است و به نوع عملکرد و کنش و رفتار خود انسان بر می‌گردد؟ لطفاً به نحو اجمال توضیح دهید.

پاسخ: از دیر زمان صاحبان قدرت و ثروت به اشکال مختلف، با بیان فلسفه‌های گوناگون سعی کرده‌اند این باور را در اذهان مردم به وجود آورند که امکانات و منابع جامعه محدود و نیاز انسان‌ها نامحدود است. بنابراین به طور طبیعی عده‌ای از دسترسی به نیازمندی‌های زندگی محروم خواهند بود، و در اینجا پسندیده این خواهد بود که هر کس به هر آن چه طبیعت به او عطا کرده است راضی باشد و قبول کند که فقیر و گرسنه ماندن عده‌ای بهتر از فقر عمومی است. بنابراین، نه فقرا به دیده ظلم و خیانت به اغنیا بنگرند و نه اغنیا از حضور تهیدستان و محرومین آزرده خاطر گردند، چون مسابقه‌ای که یک جایزه بیشتر ندارد، تنها یک نفر کامیاب خواهد داشت. (ظهور و سقوط لیبرالیسم، ترجمه عباس مخبر، ص 374-390)

بر اساس آموزه‌های اسلام، خداوند متعال طی آیات متعددی، تفکر «فقر طبیعت» را باطل دانسته و ریشه همه بدبختی‌ها و پدیده فقر را نه در کمبود امکانات و خست طبیعت، بلکه در اعمال زشت و ظالمانه انسان‌ها می‌داند، و طی پنج مرحله آنها را بیان می‌کند.

مرحله اول: خداوند متعال وعده داده است که روزی هر جنبنده‌ای را فراهم می‌کند: «هیچ جنبنده ای در زمین نیست مگر اینکه روزی او بر خداست. او قرارگاه و محل رفت و آمدش را می‌داند، همه این‌ها در کتاب آشکاری ثبت است. (هود-6)

مرحله دوم: خداوند به عنوان یک سنت همیشگی اعلام نموده است که به هیچ وجه از وعده خود تخلف نمی‌کند (ان الله لایخلف المیعاد- رعد-31)

مرحله سوم: خداوند راه کسب روزی را نشان داده و به انسان‌ها پیام داده است که خزاین روزی همه به دست خداست و او اندازه روزی همه را می‌داند. (حجر-19)

مرحله چهارم: به انسان‌ها خبر داده است هر آن چه برای زندگی لازم دارید به اندازه فراوان آماده است.

«خداوند همان کسی است که آسمان‌ها و زمین را آفرید و از آسمان آبی فرستاد و با آن میوه‌های (مختلف) را برای روزی شما (از زمین) بیرون آورد... و از هر چیزی که از او خواستید (نیازمند بودید) به شما داد و اگر نعمت‌های خدا را بشمارید هرگز آنها را شماره نتوانید کرد. (ابراهیم-32)

مرحله پنجم: در این مرحله خدای متعال روشن ساخت که اگر گروهی به روزی خود نمی‌رسند و فساد و بدبختی به وجود می‌آید، این نتیجه اعمال ناشایست خود انسان هاست: «فساد در خشکی و دریا به خاطر کارهایی که مردم انجام داده اند آشکار شده است، خدا می‌خواهد نتیجه بعضی از اعمالشان را به آنها بچشاند، شاید (به سوی حق) باز گردند. (روم- 41) بنابراین بر اساس تعالیم اسلام و آموزه‌های وحیانی خداوند وعده کرده است روزی انسان‌ها و همه موجودات را تأمین نماید، و هر گونه کاستی و کمبود، ناشی از اعمال و رفتار خود انسان‌هاست. در نتیجه فقر و تنگدستی گروهی از انسان‌ها نه به خست طبیعت بلکه به رفتار خود آنان یا گروهی دیگر از انسان‌ها مرتبط است و پدیده فقر نه حقیقتی ذاتی و حتمی بلکه پدیده‌ای عارضی و تحمیلی است و به عملکرد و کنش و رفتار خود انسان‌ها برمی گردد. بر همین اساس علی(ع) می‌فرماید:

«ما جاع فقیر الابما منع غنی»

هیچ فقیری گرسنه نماند مگر آنکه توانگری از دادن حق او ممانعت کرد. (نهج البلاغه، حکمت 320)

همچنین آن حضرت در جایی دیگر می‌فرمایند:

«ان الناس ما افتقروا و لااحتاجوا ولاجاعوا و لاعروا الابذنوب الاغنیاء»

همانا مردم جز در اثر گناه ثروتمندان، فقیر و محتاج و گرسنه و برهنه نمی‌شوند. (الحیاه ، ج4، ص329)