سوءظن به خدا

پرسش: سوءظن به خدا چیست؟ در چه ابعادی تحقق پیدا میکند و چه آثار و تبعاتی را به همراه دارد؟

پاسخ: یکی از مفاهیمی که از منفی بودن رابطه انسان با خدا حکایت میکند «سوءظن به خدا» است که در حوزه‌ها و ابعاد مختلفی تحقق پیدا میکند و آثار و تبعات خطرناکی را برای انسان به همراه دارد. برای تبیین این محورها در ابتدا مناسب است درباره دو کلمه «سوء» و «ظن» توضیحی داده شود.

مفهوم «سوء» و «ظن»

هر چیزی که انسان را غمناک میکند، اعم از امور دنیویه و اخرویه سوء گفته میشود. السوء کل ما یغم الانسان... فرق نمی‌کند که از احوال روحی، بدنی و یا غیر این دو باشد. مانند از دست دادن مال، مقام و یا دوست. (مفردات راغب، ص252)

ظن و گمان نام مرتبه ای از آگاهی است که از علامت‌ها و نشانه‌ها حاصل میشود و اگر این درجه از آگاهی تقویت شد، منتهی به علم میگردد. یعنی به صورت صددرصد درمی آید و هرگاه مرتبه آگاهی به صورت جدی تضعیف شد به توهم میرسد. (همان، ص 317)

سوءظن از منظر قرآن

«ظن» در قرآن در اکثر موارد مذموم شمرده شده است. آیه شریفه «و ما یتبع اکثرهم الاظنا» (یونس-36) نیز از همین واقعیت حکایت میکند. ظن در قرآن به سه معنا به کار رفته است:   

1- ظن به معنای گمان بین شک و یقین«ان الظن لایغنی من الحق شیئاً» گمان، حق را به بار نمی آورد. (یونس- 36)

2- ظن به معنای یقین «ماظننتم ان یخرجوا و ظنوا انهم ما نعمتهم حصونهم من الله» و گمان میکردند که دژهایشان بازدارنده آنان در برابر امر و عقوبت الهی است. (حشر-2) مفسران در تفسیر این آیه مینویسند: هیچ احتمالی نمی‌دادید که دست از وطن خود کشیده بیرون روند، چون شما از این قبیله قوت و شدت و نیرومندی سابقه داشتید، خود آنان هم هرگز چنین احتمال نمی‌دادند. آنها پیش خود فکر می‌کردند قلعه‌های محکمشان نمی‌گذارد خدا به آنان آسیب برساند و مادام که در آن قلعه‌ها متحصن هستند مسلمانان به آنان غلبه نمی یابند. (المیزان، ج19، ص349)

3- ظن به معنی توهم «و ذاالنون اذذهب مغاضبا فظن ان لن نقدر علیه احد» و «ذوالنون (صاحب ماهی) را یاد کن که خشمگنانه به راه خود رفت و گمان کرد هرگز بر او تنگ نمی گیریم. مفردات راغب در توضیح این آیه، ص 327 مینویسد: فقد قیل: الاولی ان یکون من الظن الذی هوالتوهم، ای ظن ان لن نضیق علیه. به تحقیق گفته شده که سزاوار است مراد از ظن در آیه توهم باشد، یعنی توهم کرد که هرگز بر او تنگ نمی‌گیریم.
ادامه دارد