کنترل اجتماعی و به هنجارشدن رفتارهای فردی

هر اجتماع مترقی دارای یک سری اصول و قواعدی است که ارزش‌ها و هنجارهای آن جامعه را تشکیل می‌دهد. این هنجارها و ارزش‌ها دارای ضمانت اجراهای مختلفی هستند. برخی از این ضمانت اجراها به صورت ضمانت اجرای مدنی، اداری، صنفی و در نهایت ضمانت اجرای جزایی می‌باشد. نهادهای مختلفی چون نهاد خانواده، مدرسه، نظام اداری، موسسات مردمی و نظام قضائی و دادرسی، وظیفه پاسداری از این ارزش‌ها را بر عهده دارند. پرواضح است که برای پاسداشت و حراست از آرمان‌ها‌ی جامعه تنها حضور نهادهای رسمی چون پلیس، دادسرا و دادگاه‌ها کارساز نبوده وبه مساعدت و همیاری نهادهای غیر رسمی و مردمی نیز نیاز مبرمی وجود دارد. ‌

کنترل اجتماعی از جمله نهادهای غیر رسمی است که می‌بایست در ملازمت نهاد‌های رسمی در بهنجار نمودن افراد خاطی و ارائه الگوی رفتاری مطلوب به آنان نقش پویا و فعالی را ایفا نماید. کنترل را توان اِعمال هدایت، قدرت و بازداشتن افراد از رفتارهایی تعریف نموده اند. مفهوم کنترل اجتماعی نیز اشاره به تمام سازوکارها و فرایندهایی دارد، که در همنوایی افراد با ارزش‌ها و هنجارهای جامعه ایفای نقش می‌کند. در عبارتی موسع و گسترده، کنترل اجتماعی را می‌توان با مفهوم جامعه پذیری مترادف دانست. در کنترل اجتماعی، حفظ نظم و انتظام اجتماعی، احترام به سنن و آداب و رسوم، انتقال فرهنگ به نسل بعدی و الزام به رعایت هنجارها از اهداف اساسی این مکانیسم به شمار می‌آید.

می‌توان گفت کنترل اجتماعی در دو سطح انجام می‌پذیرد. در سطح نخست که شامل تمامی افراد جامعه است با شفاف سازی ارزش‌های اجتماعی و قواعد زندگی جمعی به ارائه الگوی رفتاری مناسب به تمای اعضای اجتماع مبادرت                   می‌ورزد. در این مرحله نقش نهادهای پایه ای چون خانواده، رسانه‌ها و نظام آموزش و پرورش بسیار مهم و بیشتر معطوف به کودکان و نوجوانان است. اما در سطح بعدی، کنترل اجتماعی معطوف به افرادی است که از هنجارهای مشخص شده جامعه تخطی نموده و ملاک‌های هنجاری جامعه را نادیده انگاشته‌اند. واکنش‌های اجتماعی در این مرحله از اهمیت فراوان و نقش تعیین کننده ای برخوردار است. هر اندازه که نهادهای غیر رسمی نسبت به عدم رعایت قواعد حاکم بر جامعه حساس و ملتزم باشند، این واکنش‌ها نیز شدت و حجم گسترده تری خواهند یافت. واکنش اجتماعی می‌تواند عاملی بازدارنده و پیشگیراننده از بسیاری از رفتار‌های نابهنجار بوده و با محکوم نمودن کج روی از سنگینی و تراکم کارهای نهادهای رسمی چون دادسرا و دادگاه نیز بکاهند. عدم پذیرش افراد خاطی در گروه‌های خانوادگی و همسایگی، ابراز مخالفت گفتاری، طرد نمودن، ارشاد و هدایت، دعوت به اتخاذ رفتارهای صحیح از جمله کنترل‌های اجتماعی است که می‌تواند با تکیه بر ابزارهای عاطفی و ارزشی و ارائه دورنمایی از نتایج وتبعات رفتارهای ضداجتماعی و مخالف هنجار، افراد را از اتخاذ رفتارهای مخالف اجتماع بازدارد. لیکن اگر جامعه نسبت به رفتارهای نابهنجار حساسیت و واکنش نشان نداده و مخالفت خود را با این قبیل رفتارها بروز ننماید، نه تنها از وخامت و شدت رفتار‌های افراد خاطی کاسته نشده بلکه میدان برای تشویق اعضای بهنجار و سالم اجتماع به انجام چنین رفتارهایی وسیع تر خواهد گشت. از اینروست که دین مبین اسلام با وضع نهاد «امربه معروف و نهی از منکر» تمامی افراد جامعه را به تکلیف همگانی در محافظت از آرمان‌های انسانی، سنن، و فرایض اخلاقی دعوت می‌نماید. پرورش وجدان اخلاقی، روحیه دین باوری، احترام به حرمت ها، حراست از آداب و رسوم و اخلاقیات از نتایج مهم امربه معروف و نهی از منکر است که در سایه سار تبیین صحیح زوایا، محدوده، تبعات و مراحل مختلف امربه معروف و نهی از منکر قابل تحقق و دست یافتنی می‌باشد که در نهایت به سلامت وجدان و اخلاق عمومی جامعه منجر می‌گردد.‌