نقش باور به معاد از نظر امام سجاد(ع)

نويسنده: علی رضا نوشهری

باور به قيامت در سبک زندگي انسان بسيار تعيين کننده است و شايد نتوان هيچ باور و اعتقادي را تا اين اندازه در تغيير رفتار آدمي شناسايي کرد. از همين رو در آموزه هاي قرآني و سخنان پيشوايان دين به مسئله قيامت و حسابرسي آن بسيار توجه داده شده است. نويسنده در اين مطلب ديدگاه امام سجاد (ع) در اين باره را تبيين کرده است.

نقش عقيده به معاد در سبک زندگی و رفتارها

روان شناسي که به رفتارشناسي براساس شخصيت مي پردازد و ضمن شناسايي شخصيت از راه رفتارها بر آن است تا تعادل رواني و عدم تعادل آن را بررسي کرده و پيش بيني رفتار کند و اختلالات رفتاري را درمان نمايد، به اين نکته مهم توجه مي دهد که رفتارها بازتابي از نگرش ها و بينش ها است. به اين معنا که آنچه شخصيت آدمي را مي سازد، هستي شناسي، جهان بيني و نگرش هاي شخص نسبت به آن است که در قالب رفتار، خود را نشان مي دهد. همين رفتارها که براساس بينش ها و نگرش ها شکل مي گيرد در تثبيت شخصيت، تاثير بسزايي دارد؛ زيرا رفتارها آن بينش ها و نگرش ها را به شکل ملکه و مقام در مي آورد به طوري که تغيير بينش ها و نگرش ها و رفتارها ديگر شدني نيست يا بسيار سخت دست يافتني خواهد بود؛ زيرا رفتارها برخاسته از بينش ها و نگرش ها، شخصيت شخص را مي سازد.

شخصيت انسان ها سه مرحله را تجربه مي کند: 1. حالت؛ 2. ملکه؛ 3. مقوم. براساس آموزه هاي قرآني و روان شناسي و معرفت نفس مي توان گفت مرحله نخست قابل تغيير، مرحله دوم سخت تغيير و مرحله سوم تغيير ناپذير است.

برخي براي اين مراحل سه دوره زماني از زندگي انساني را بيان مي کنند. مرحله حال را از کودکي تا نوجواني، مرحله ملکه را از نوجواني تا جواني، مرحله مقوم و مقام را از ميانسالي و کهنسالي دانسته اند. از همين رو بر اين باورند کودک قابليت تغيير بسياري دارد؛ چرا که رفتارهايش حالي به حالي است و چون شخصيت و شاکله اش شکل نگرفته مي توان هر نقشي بر آن زد. اميرمومنان علي(ع) مي فرمايد:علم در کودکي مانند حکاکي بر روي سنگ است.( بحار الانوار، ج‌، ۱ص۲۲۴)

همچنين پيامبر(ص) فرموده اند: حفظ الرّجل بعد ما يكبر كالكتاب علي الماء؛ يادگيري در بزرگسالي مثل نگارش بر روي آب است.(نهج الفصاحه ص ۴۴۵)

اما وقتي بينش ها و نگرش ها شکل گرفت و رفتارها براساس آنها تکرار شد، آن عقدالذهن و جزم انديشه اي به عقد القلب و عقيده تبديل مي شود و ديگر به سختي مي توان آن را تغيير داد تا جايي که ديگر از ملکه به مقام و مقوم تبديل مي شود و اين زمان است که ديگر قابل تغيير نيست. از همين رو گفته شده که شخصيت انسان ها به طور عادي در چهل سالگي به شکل ملکه و مقام در مي آيد. اينجاست که اين شخصيت رفتارها را تعيين مي کند و مي توان براساس شخصيت، رفتارها را پيش بيني کرد. خداوند در آيه 84 سوره اسراء در اين باره مي فرمايد: قُلْ كُلٌّ يَعْمَلُ عَلَي شَاكِلَتِهِ؛ بگو: «هر كس بر حسب شخصيت و ساختار [رواني و بدني‌] خود عمل مي‌كند.»

بر همين اساس اگر کسي در هستي شناسي و جهان بيني به اين بينش دست يافته باشد که آفريدگار و پروردگاري است که خلقت وي را حکميانه انجام داد و معاد و حسابرسي در پيش است، آنگاه رفتارها و سبک زندگي اش براساس اين نگرش که جزم و عزم او شده صورت مي گيرد.

خداوند در آيات قرآن بيان مي کند که عنصر اساسي در رفتار و سبک زندگي همان بينش ها و نگرش هاي اوست. از اين رو کساني که قيامت را باور دارند، رفتاري را در پيش مي گيرند که که قيامت آنان درست شود و کساني که منکر قيامت هستند با ترديد افکني و شبهه کردن بر آن هستند تا خود را از هر گونه قيد و بند بازخواست و پاسخگويي برهانند و اين گونه زمينه را براي فجور و دريدگي رفتاري فراهم آورند. خداوند در اين باره مي فرمايد: اَيَحْسَبُ الْإِنسَانُ اَلََّن نَجْمَعَ عِظَامَهُ بَلَي قَادِرِينَ عَلَي اَن نسَويَ بَنَانَهُ بَلْ يُرِيدُ الْإِنسَانُ لِيَفْجُرَ اَمَامَهُ؛ آيا انسان مي‌پندارد كه هرگز ريزه استخوان‌هايش را گرد نخواهيم آورد؟! آري، ما قادريم سرانگشتان او را هم راست و درست كنيم و بازسازي نمائيم، انكارش تنها براي اين نيست كه در قيامت شك دارد، بلكه انسان مي‌خواهد جلوي رويش را براي دريدگي باز کند و به فجور و گناه بپرازد و عامل بازدازنده از گناه را بردارد. (قيامت، آيات 4 و 5)

از اين آيات و آيات ديگر قرآن مي توان به آساني نقش تعيين کننده اعتقاد و باور به معاد را در سبک زندگي و رفتار آدمي متوجه شد. از همين رو در آيات قرآن و روايات معصومان(ع) به مسئله معاد بسيار توجه داده شده است؛ زيرا توجه به معاد به معناي اصلاح رفتار در چارچوبي است که رضايت خداوندي کسب شده و از خشم و غضب الهي در امان بماند. پس به تقوا و تزکيه نفس مي پردازد و افکار و رفتار خود را براساس اسلام و شريعت شکل مي دهد.

آمادگی برای مرگ و نقش بازدارنده آن

امام سجاد(ع) به عنوان پيشواي معصوم(ع) براي اصلاح رفتار انسان ها توجه به معاد را در دستور کار قرار مي دهد؛ زيرا چنانکه قرآن فرموده اعتقاد به معاد نقش بازدارنده دارد و انسان را از انجام کارهاي زشت و حرام و گناه باز مي دارد. امام زين العابدين با توجه به همين نقش بازدارندگي مرگ و معاد در جايي مي فرمايد: اِنَّما الاِسْتِعْدادُ لْلِمَوْتِ تَجنُّبُ الْحرامِ وَبَذْلُ النَّدي في الْخَيْرِ؛ براستي آمادگي براي مرگ، دوري از حرام و بذل و بخشش در كار خير است. (بحارالانوار، ج 46، ص 66)

از نظر امام سجاد(ع) مسلمان و مومن بيشتر نيازمند توجه به قيامت و حسابرسي آن است؛ زيرا اين توجه و اهتمام موجب مي شود تا دست به هر کاري نزند و رفتار و سبک زندگي خود را براساس آموزه هاي اسلامي و شريعت سامان دهد. برخي از مسلمانان و مومنان گمان مي کنند که مثلاً مسلمان شدن يا محبت اهل بيت (ع) به تنهايي کفايت مي کند و نيازي نيست تا کاري انجام دهند و رفتار و سبک زندگي خود را اسلامي کنند. باور به اينکه مسلماني و محبت موجب رهايي از خشم خدا شده و آنان را به بهشت مي رساند، باوري است که مي تواند آدمي را دچار غرور کرده و به استدارج و امهال مبتلانمايد، به طوري که وقتي مي ميرد وضعيت خود را بسيار اسفناک مي يابد. بنابراين، مومن و مسلمان بايد بيشتر به رفتار خويش توجه داشته باشد و به هر کاري و رفتاري اقدام نکند مگر آنکه رضايت خداوند را مد نظر قرار دهد.

از نظر اسلام و نگرش امام سجاد(ع) همين دنيا و رفتار آدمي در آن، آخرت را مي سازد و هر کسي در همين دنيا نشان مي دهد که وضعيت اخروي او چگونه است. ايشان با نشان دادن وضعيت افراد در جهان به برخي از اصحاب ،بر آن شد تا بيان کند که رفتار آدمي در همين دنيا شاکله و شخصيت او را مي سازد و چهره اخروي و ماهيت و هويت قيامتي اش را مشخص و تعيين مي کند.

در تفسير منسوب به امام حسن عسکري(ع) آمده است: زُهري گويد: در سرزمين عرفات جمعيّت بسياري حضور داشتند که امام سجّاد(ع) فرمودند: چقدر جمعيّت آمده است! عرض کردم چهارصد الي پانصد هزار مي شود که همه با آمال و آرزو قصد خدا کردند و با ناله هايشان خدا را مي خوانند. امام سجاد به زهري فرمود: اي زهري ناله ها زياد ولي حاجي کم است. زهري گفت: به آن حضرت عرض کردم: اين همه حاجي! آيا حاجي با اين حال کم است؟! امام سجاد(ع) به زهري گفت: صورت خود را به من نزديک کن. پس صورت خويش نزديک آن حضرت (ع) برد. آن حضرت(ع) دستي بر چهره اش کشيد و سپس فرمود: بنگر! پس به مردم نگاه کرد. زهري گويد: ديدم همه آن مردم بوزينه بودند به طوري که در ميان آنان کمتر انساني ديدم مگر در هر ده هزار يک نفر که انسان بود. سپس امام سجاد به من فرمود: نزديک بيا اي زهري؛ به آن حضرت(ع) نزديک شدم. او دستش را بر صورتم کشيد و سپس فرمود: بنگر! به مردم نگريستم. زهري گويد ديدم که آن مردم گرگ بودند مگر همان اندکي که انسان بودند.(مستدرك الوسائل ،الطبرسي، ج 10 ، ص 39)

پس هر کسي با افکار و رفتار خويش خودش را در همين دنيا مي سازد و چون از چشم بصيرت بي بهره ايم نمي توانيم اين چهره حقيقي خودمان يا ديگران را ببينيم؛ زيرا هر کار خير و خوب ما يک چهره اي از ما مي سازد ،چنان که هر کار بد ما نيز اين گونه است. در روايت است که اگر چشم بصيرت داشته باشيم مي توانيم اثر گناهان را ببينيم؛ يعني کسي که غيبت مي کند ديده مي شود که گوشت مردار مي خورد و يا بوي تعفن گناهان وي آدمي را مي آزارد. از اين روامام علي(ع) مي فرمايد: تعطروا بالاستغفار لايفضحکم روائح الذنوب؛ خود را با استغفار معطر کنيد تا بوي بد گناهان شما را رسوا نکند.(بحارالانوار، ج ۶، ص۲۲؛ و نيز ج ۹۳، ص۱۷۸)

سرنوشت هر کسي از همين دنيا مشخص است و کسي که مي ميرد و کشف الغطاء مي شود و پرده هايي که بر چشم قلب خود کشيده کنار مي رود، آن هنگام مي بيند که چه چيزي از خودش در دنيا ساخته است (ق، آيات 18 تا 20)؛ آيا رباني و خدايي شده است (بقره، آيه 138) يا چارپا يا گياه و يا پست تر از آنها سنگ خارا و آتش زنه شده است؟ (اعراف، آيه 179؛ بقره، آيه 24؛ تحريم، آيه 6؛ جن، آيه 15)

امام سجاد(ع) قبر را بوستاني از بهشت يا گودالي از دوزخ مي داند و مي فرمايد: اِنَّ الْقَبْرَ رَوْضَه مِنْ رِياضِ الجَنَّه اَوْ حُفَره مِنْ حُفَرِ النّيران؛ قبر باغي از باغهاي بهشت يا گودالي از گودالهاي آتش جهنم است.( بحارالانوار، ج 6، ص 214)

پس آدمي بايد در زندگي اش براساس آخرت برنامه ريزي کند و سبک زندگي و رفتارش را براساس آن سامان دهد. همواره تقوا را معيار ارزيابي در عملکردهايش قرار دهد چنانکه امام سجاد(ع) در اين باره فرموده است: لايَقِلُّ عَمَلُ مَعَ تَقْوي وَكَيْفَ يَقِلُّ مايُتقَبََّلُ؛ كاري كه با تقوا همراه باشد اندك نيست، چگونه آنچه مقبول خدا قرار گرفته، اندك محسوب شود.(تحف العقول،ص 318)

همچنين هنگامي که گناهي را مرتکب شده استغفار کند نه آنکه از گناهش خرسند شود، زيرا خرسندي از گناه بدتر از خود گناه، تاثيرگذار خواهد بود و آدمي را جسور و بي باک کرده و جرات به او مي دهد تا دوباره بلکه بارها مرتکب آن يا همانند آن شود.امام سجاد (ع) در اين باره هشدار داده و مي فرمايد: اِياكَ وَالاِبْتِهاجَ بالِذّنْبِ، فاِن الاِبْتِهاجَ بِهِ اَعْظَمُ مِنْ ركُوُبِهِ؛ مبادا به گناهي كه انجام داده اي خوشحال باشي، زيرا اظهار شادي بخاطر گناه از انجام آن «گناه» بزرگ تر است. (كشف الغمه، ج 2، ص 108)

روزنامه كيهان، شماره 21190 به تاريخ 3/8/94، صفحه 6 (معارف)