استغفار

كلمات كليدي : قرآن، استغفار، توبه، شرايط، آداب استغفار، آثار استغفار

استغفار از ماده غفر و در لغت و به معنای طلب مغفرت است.[1]و در اصطلاح به معنی درخواست زبانی و عملی آمرزش است.[2]

تفاوت استغفار و توبه:

فرمان توبه پس از امر به استغفار در آیات 3، 52 و 90 هود به دو دلیل نشان دهنده مغایرت مفهوم استغفار و توبه است:

1- عطف توبه بر استغفار با کلمه ثمّ که فاصله و ترتیب را می‌رساند .

2- اصل در کلام هر گوینده‌ای تاسیس و اراده معنای جدید است.

درباره مغایرت استغفار با توبه وجوهی گفته شده که می‌توان آنها را در دو وجه خلاصه کرد:

الف) استغفار، آمرزش خواهی از گناهان برای پیراستن روح از آلودگی‌‌ها و نابودی‌ باورها و اعمالی مانند شرک و معصیت است و توبه اقدام برای آراستن روح به صفات پسندیده، مانند توحید و ایمان و امتثال فرمان‌های الهی است در نتیجه استغفار به معنای طلب آمرزش؛ و توبه به معنای بازگشت به خدا در مقام عمل است.

ب) منظور از استغفار، درخواست آمرزش از گناهان پیشین و مقصود از توبه پشیمانی و بازگشت به سوی خدا درباره گناهانی است که امکان دارد در آینده واقع شود.[3]

شرایط استغفار:

حضرت علی (ع) شش شرط برای استغفار بیان فرموده‌اند:

1- ندامت و پشیمانی از گذشته.

2- عزم بر این که هرگز آن را تکرار نکنی.

3- حقوقی را که از مردم ضایع کرده‌ای به آنان بازگردانی به طوری که هنگام ملاقات پروردگار حقی از مردم بر تو نباشند.

4- تمام فرایضی را که از تو فوت شده است حق آن را بجا آوری.

5- گوشت‌هایی که بر اثر حرام بر اندامت روئیده است با اندوه بر گناه آب کنی تا چیزی از آن باقی نماند و گوشت تازه به جای آن بروید.

6- به همان اندازه که شیرینی معصیت و گناه را چشیدی زحمت طاعت را

نیز بچشی.[4]

آداب استغفار:

1- استغفار هنگام سحر

2- استغفار در شب جمعه

3- اعتراف به لغزش‌ها

4- اقرار به ایمان و اظهار تسلیم در برابر خداوند

5- توجه به ربوبیت خداوند

6- توجه به ولایت مطلق خداوند

7- توسل به انبیا

8- ذکر صفات کمال خداوند هنگام درخواست آمرزش

9- یاد خدا[5]

زمینه‌های استغفار:

عوامل زمینه‌ساز استغفار عبارتند از:

1- آگاهی از آمرزش خداوند

2- امید به رحمت خداوند

3- ایمان

4- توجه به پذیرش توبه از سوی خداوند

5- توجه به حکمت خداوند

6- توجه به خالقیت خداوند

7- توجه به رحمت خدا

8- توجه به عزت خدا

9- توجه به بازگشت همه امور به سوی خدا

10-توجه به قدرت خدا برای آمرزش

11- توجه به ولایت مطلق پروردگار

12- ذکر خدا

13- مشاهده عذاب

14- وفای به عهد.[6]

آثار استغفار:

1- استغفار زمینه‌ساز آمرزش گناهان می‌شود.

2- استغفار پیش از دعا زمینه‌ساز اجابت آن می‌شود.

3- سبب افزایش توان می‌شود.

4- زمینه‌ساز مددرسانی خداوند برای مستغفران به وسیله فرزندان انان می‌شود.

5- باعث مدد رسانی از سوی خداوند برای انسان به وسیله اموال می‌شود.

6- منشاء بهره‌مندی از امکانات خوب دنیایی می‌شود.

7- باعث جلب محبت خداوند می‌شود.

8- سبب جلب رحمت الهی می‌شود.

9- زمینه‌ساز رونق کشاورزی و باغها می‌شود.

10-مصونیت از عذاب.

11-نزول فراوان باران.[7]

موارد استغفار:

1- استغفار از اعمال ناشایست و گناهان[8]

2- توبه و استغفار از شرک[9]

3- استغفار از قضاوت عجولانه[10]

4- استغفار از درخواست نابجا و نامطلوب[11]

5- استغفار از ستم بر دیگری[12]

6- استغفار برای دیگران[13]

برخی موارد استغفار برای دیگران:

الف) استغفار برای والدین[14]

ب) استغفار برای فرزند[15]

ج) استغفار برای برادر[16]

د) استغفار برای مردان و زنان مؤمن[17]

و) استغفار برای گنه‌کاران[18]