خاطرات شیطانی

قال الله تعالی :

الشّیطان یَعِدُکُم الفقر وَیَأمُرُکُم بالفحشاء…

(سوره بقره آیه 268)

ترجمه:

شیطان شما را(هنگام انفاق) وعده فقر و تهی دستی می دهد ؛وبه زشتیها امر می کند.

(برگرفته ازمبادی اخلاق در قرآن: آیت الله جوادی آملی)

توضیح :

خاطرات شیطانی

قرآن برای تهذیب جان آدمی خاطرات روح را تحلیل و راه افول و غروب، صدق و کذب و سود و زیان آنها را بازگو و نیز راه درمان آنها را ارائه داده کسانی را که درمان شده‌اند و کسانی را که بر بیماری خود افزوده و علاج نشده‌اند معرفی می‌کند تا انسانها راه تهذیب روح را بشناسند و آن را بپیمایند.

یکی از خاطراتی که انسانها با آن روبرو هستند «وعده» و «وعید» است. انسان به بعضی وعده‌ها دل می‌بندد و از برخی وعیدها هراسناک و نگران می‌شود.

مرعوب بودن انسان از چیزی که هراس و رعب آور است و امیدوار بودن او به چیزی که زمینه رفاه را فراهم می‌کند، در هر کسی هست ولی همین امید و ترس یا وعده و وعید، به دو قسم تقسیم می‌شود: وعده‌ها و وعیدهای دروغ، وعده‌ها و وعیدهای راست. اولی، سراب گونه انسان را به سوی خود فرا می‌خواند و دومی، مانند چشمه‌ای زلال، انسان را به سمت خود دعوت می‌کند. در قرآن کریم از هر دو قسم سخن به میان آمده است. شیطان از بیرون و نفس امّاره که ابزار دست شیطان است از درون، انسان را به اموری سراب گونه وعده می‌دهند و از اموری که واقعیت ندارد می‌ترسانند؛ اما ذات اقدس خداوند از راه وحی، رسالت انبیا، فرشته‌ها و نیز از راه عقل، وعده‌ها وعیدهای درست را فراسوی انسان سالک نصب می‌کند.

قرآن کریم درباره وعید دروغین شیطان، می‌فرماید: ﴿الشّیطان یَعِدُکُم الفقر وَیَأمُرُکُم بالفحشاء﴾[1]؛ شیطان شما را از تنگدستی می‌ترساند و تهدید می‌کند که اگر در راه خدا انفاق کنید خود نیازمند خواهید شد. از سوی دیگر، ذات اقدس اله وعده می‌دهد که: ﴿یمحق الله الرّبا ویُرْبی الصّدقات﴾[2]؛ خداوند ربا را در محاق قرار داده و آن را محو می‌کند و صدقه را می‌پروراند یا می‌فرماید: ﴿وما اتیتُم مِن زَکوةٍ تُریدونَ وَجهَ الله فأُولئک هم المضعفون﴾[3]؛ به صدقات، خیرات و نفقاتی که منظورتان از آن، تقرّب به خداست دو چندان پاداش داده می‌شود.
بنابراین، در باره انفاق، تعاون، انجام کار خیر و ارائه خدمات به امّت اسلامی، دو پیام در گوش انسان، طنین انداز است: پیام دروغین شیطان که می‌گوید: اگر انفاق کنید، خود، فقیر می‌شوید و پیام راستین احسان از ذات اقدس خداوند که می‌فرماید: اگر با انفاق مشکل دیگران را بگشایید خود، دو چندان استفاده می‌کنید. قرآن کریم درباره وعده‌های دروغین شیطان، از زبان‌وی می‌گوید: ﴿ولا‌ضلنّهم ولا‌مَنّیَنَّهُم﴾[4]؛ من آنها را از راه تمنّی و آرزو فریب‌می‌دهم. بنابراین، آنچه را که شیطان به عنوان وعده، به انسان ارائه می‌کند نیرنگی بیش نیست و آنچه را که ذات اقدس اله وعده می‌دهد واقعیّتی مصون از هرگونه دروغ است. چون: ﴿وَ مَن أصدَقُ مِنَ الله قیلاً﴾[5]: چه کسی از خدا راستگوتر است؟
در قیامت، که ظرف ظهور همه حقایق است، شیطان می‌گوید: ﴿إنَّ الله وَعَدکُم وَعْدَ الحقّ وَ وَعدتُکُم فَأخلَفتُکُم﴾[6]؛ خدا به شما وعده داد و خلف وعده نکرد، ولی من به شما وعده دادم و خلف وعده کردم. بنابراین، اگر کسی خواست از امر هراسناکی بترسد باید ببیند آیا عقل و وحی آن را به عنوان منشأ مرعوب شدن می‌پذیرند یا نه؟

قرآن کریم و روایات اهل بیت عصمت و طهارت (علیهم السلام) به ما می‌گویند: از گناهتان بترسید، و عقل می‌گوید: نافرمانی در برابر حق، قهراً کیفری دارد؛ زیرا محکمه و حسابرسی خدا حقّ است و از این حسابرسی باید هراسناک بود؛ ولی می‌بینیم انسان تبهکار، گناهش را فراموش می‌کند و ترسی از آن ندارد؛ امّا نسبت به وعیدهای دروغین شیطان در هراس است.

امیرالمؤمنین (علیه السلام) می‌فرماید: «رحم الله امرءً راقَبَ رَبَّهُ وَخاف ذَنبَه»[7]؛ رحمت الهی و حیات طیّب بهره انسانی است که مراقب پروردگار خود باشد و از گناه خود بترسد.

منبع : برگرفته از تفسیرموضوعی قرآن کریم – مبادی اخلاق در قرآن –تالیف : آیت الله جوادی آملی ج 11/صص114- 115

پی نوشت :
• [1] ـ سوره بقره، آیه 268.
• [2] ـ سوره بقره، آیه 276.
• [3]ـ سوره روم، آیه 39.
• [4] - سوره نساء، آیه 119.
• [5] - سوره نساء، آیه 122.
• [6] - سوره ابراهیم، آیه 22.
• [7] - نهج‌البلاغه، خطبه 76.