كلمات كليدي : تشبیه، مشبه، مشبهبه، وجه شبه، ادات تشبیه
تشبیه در لغت به معنای «مانند کردن» است. و در اصطلاح علم بیان، آن است که چیزی را در صنعتی به چیزی دیگر مانند کنند و در این مانند کردن، میان آن دو چیز باید معنایی مشترک وجود داشته باشد.
ارکان تشبیه:
الف) مُشَبَّه: آنچه به چیزی مانند شود؛
ب) مُشَبَّهٌبه: آنچه مشبّه را بدان مانند کنند؛
ج) وَجهِ شَبَه: صفت مشترکِ مشبّه و مشبّهٌبه؛
د) ادات تشبیه: برخی از حروف اضافه از قبیل چو، همچو، چون، مانند در زبان فارسی و الفاظی مثل «کَ» و «کَأَنَّ» در زبان عربی، مشبّه و مشبّهٌبه را دو طرف تشبیه مینامند.
اغراض تشبیه:
این اغراض، بیشتر عائد مشبّه و گاه عائد مشبّهٌبه میشود. اغراض عائد مشبّه عبارتند از:
الف) اثبات مشبّه یا بیان امکان مشبّه؛ وجود مشبّه را که در عالم واقع ممتنع است، با استدلالی شاعرانه اثبات کنند. چنانکه "عنصری" به قصد اثبات این مدعا که ممدوح او (= مشبّه) فراتر از جنس مردم است، او را به یاقوت تشبیه میکند تا بگوید که از جنس مردم بودنِ ممدوح او، مثل از جنس سنگ بودنِ یاقوت است:
تو ای شاه از جنـس مردمانی
بوَد یاقوت نیز از جنس احجــار
ب) بیان حال مشبّه؛ یعنی، حالِ (صفت) مشبّه را در قیاس با حال مشبّهٌبه که آشکار و روشن است، آشکار سازند، چنانکه در بیتِ:
دل از وداع رفیـــقان چو دیگ بر آتش
تن از غریو عزیزان چو مرغ در مضراب
حال دل سوزان (مشبّه) در قیاس با دیگ بر آتش (مسبّهٌبه) و حال تن نالان (مشبّه) در قیاس با مرغ در مضراب (دام)، آشکار میگردد.
ج) بیان مقدار حال مشبّه؛ شدت و ضعف و زیاده و نقصان حالِ مشبّه را در قیاس با مشبّهٌبه نشان دهند، چنانکه "کمالالدین اسماعیل" شدت پوشیدگی کوهها از برف (مشبّه) را به پوشیدگی پنبهدانه در پنبه (مشبّهٌبه) مانند کرده است.
د) تبیین حال مشبّه؛ صفت مبهم مشبّهِ معقول را از طریق تشبیه آن به امری محسوس روشن سازند؛ مثل تشبیه «سعی بیفایده» (مشبّه معقول) به «نوشتن بر آب» (مشبّهٌبه محسوس).
ه) ستایش مشبّه؛ مثل تشبیه لیلی سیه چرده به مُشک از قول مجنون با تأکید بر این معنا که گرانی مشک به سبب سیاهی آن است.
و) نکوهش مشبّه؛ با هدف زشت ساختن آن در نظر شنونده و بیزاری کردن شنونده از او صورت میگیرد؛ مثل تشبیه زیر بغل بویناک شخص کریهالمنظر به مردار در آفتاب مرداد.
ز) تازگی تشبیه (استطراف)؛ مشبّه را به صورت امری درآورند که هر چند عقلاً ممکن است، عادتاً ممتنع نماید و بدین ترتیب به مشبّه تازگی بخشند؛ مثل تشبیه شراب در ساغر شیشهای (مشبّه) به آتش سیال در آب منجمد (مشبّهٌبه)
اغراض عائد مشبّهٌبه شامل دو مورد است:
1)ادعای کمال مشبّهٌبه، آنچنان است که با استفاده از تشبیه مقلوب، امری را مشبّهٌبه قرار دهند که در وجه شبه ناقصتر و ناتمامتر از مشبّه باشد تا ادعای کمال آن کنند و بیانی غلو آمیز به دست دهن مثل تشبیه آتش به سنانِ ممدوح در سوزندگی.
2)اهتمام به شأن مشبّهٌبه؛ یعنی، امری را با هدف تأکید بر شأن آن، مشبّهٌبه قرار دهند و بدین ترتیب مطلوب خود را اظهار دارند، چنانچه گرسنه، رخسار چونان بدر را در روشنی و گردی به گردۀ نان تشبیه کند و بدینسان مطلوب خود (درخواست نان) را اظهار دارد.