دانشنامه پژوهه بزرگترین بانک مقالات علوم انسانی و اسلامی

الهیات طبیعی(Natural Theology)

No image
الهیات طبیعی(Natural Theology)

كلمات كليدي : : الهيات مسيحي، الهيات وحياني، الهيات طبيعي، توماس آكويناس، آنسلم قديس، كارل بارث، هيوم

نویسنده : مهدي عبداللهي

متألهان مسیحی، علم الهیات را از جهات مختلفی تقسیم نموده‌اند که مهم‌ترین آنها، تقسیم الهیات به الهیات طبیعی (Natural Theology) یا عقلی(و یا تکوینی) و الهیات وحیانی (Revealed Theology) یا نقلی است. این تقسیم که به خصوص از زمان توماس آکوئیناس بدان تصریح شد، اینکه در مباحث الهیات، اهمیت بسزایی دارد.

مراد از الهیات طبیعی، مباحث مختلف درباره خدا و دین است که با استمداد از صرف عقل و بدون اتکای به وحی انجام می‌گیرد. منظور از طبیعی (Natural) در این اصطلاح، تکوینی در مقابل وحیانی و تشریعی است، یعنی در طبیعت و تکوین بشر، قوه‌ای هست که استعداد شناخت و تمییز حق از باطل را دارد که همان عقل است.

الهیات طبیعی به دنبال شناخت خدا(یا به طور کلی امور الهی) از طریق به کارگیری منابع طبیعی شناخت ماست. عبارت «منابع طبیعی شناخت ما» روش‌ها و داده‌های الهیات طبیعی را مشخص می‌کند. الهیات طبیعی مبتنی است بر شیوه‌های مشخص استدلال و واقعیات یا حقایقی که در کل برای همه افراد بشری تنها به واسطه برخورداری از عقل و ادراک حسی قابل دست‌یابی می‌باشند. الهیات طبیعی در تلقی سنتی‌اش، با اثبات وجود خداوند آغاز می‌شود و در ادامه به اثبات حقایقی درباره خدا(به عنوان نمونه اینکه خداوند ازلی، تغییرناپذیر و عالم مطلق است) و ارتباط خداوند با جهان می‌پردازد.[1]

با این که تقابل میان الهیات طبیعی و وحیانی در مقام دو روش برای رسیدن به حقایق دینی، از قرون اولیه مسیحیت وجود داشت، اما در نزاع میان آکویناس و آنسلم از متفکران و قدیسان مسیحی در قرون وسطی به روشنی آشکار گردید؛ آکویناس معتقد بود می‌توان وجود خدا را برای هر شخص منطقی که حقایق طبیعی را می‌پذیرد و در پی دسترسی به نتایج درست است، اثبات کرد، اما آنسلم با جمله معروف خود «من ایمان می‌آورم تا بفهمم»، تأکید نمود که تسلیم شدن و ایمان آوردن شرط اولیه برای درک حقایق اصلی ایمان مسیحی است. آکویناس مسیحیت را در دو مرحله ارائه می‌دهد: مرحله اول، عبارت است از پایه‌ریزی آن با استفاده از دلایلی فلسفی؛ و مرحله دوم، عبارت است از تکمیل موضوع با استفاده از اعتقادات مسیحی. برهان عقلی ما را تا حدی جلو می‌برد، ولی تعالیم مربوط به تثلیث و کفاره گناهان و رستگاری انسان براساس ایمان، به آن افزوده می‌شوند.

موضع آنسلم کاملا متفاوت بود، او متعقد نبود در جایی که عقل به سرحد خود می‌رسد، ایمان شروع می‌شود، بلکه بر آن بود که برای درک حقایق دینی لازم است که ایمان و عقل با هم باشند. ایمان عبارت است از تسلیم خود به خدا که در اثر آن، بین انسان و خدا رابطه‌ای صحیح به وجود می‌آید و در نتیجه انسان قادر می‌شود درباره آن تفکر نماید.

بدین طریق، در قرون وسطی دو نوع الهیات آشکار شد: الهیات وحیان و الهیات طبیعی که طبق آن، معرفت واقعی خدا و رابطه وی با جهان، از طریق تفکر عقلانی و بدون اتکا به تعالیم مسیحی امکان‌پذیر بود. الهیات طبیعی ریشه در فلسفه یونان دارد.

این دو نوع الهیات حتی در زمان آگوستین و بوئثیوس در حال شکل‌گیری بود و در واقع می‌توان سرچشمه پیدایش آن را در زمانی دورتر یافت.

از زمان آکویناس به بعد، غالب کلیساها پذیرفتند که الهیات طبیعی با استدلالات فلسفی پایه عقلانی ایمان مسیحی را تشکیل می‌دهد، حتی امروزه نیز عده‌ای وجود دارند که آن را یگانه مدافع معتبر مسیحیت می‌دانند.[2] با این حال، باید توجه داشت که جریانی نیز در الهیات مسیحی وجود دارد که با هر کوششی برای به کارگیری فلسفه در موضوعات الهیات سخت مخالف است. در قرن دوم، ترتولیان این پرسش را مطرح کرد که «آتن را با اورشلیم چه کار؟ یا دانشگاه را چه به کلیسا؟»[3] فلاسفه‌ای نظیر کانت هم وجود داشتند که معتقد بودند، این دو روش، ناقض یک‌دیگرند. برخی دیگر، هم چون شلایرماخر، تلاش نمودند، نکات خوب هر دو را انتخاب نموده، حد وسطی پیدا کنند.[4] در مجموع باید گفت که بسیاری از علمای الهیات مسیحی، معتقدند که فلسفه، هیچ‌گاه خدمت‌کار خوبی برای الهیات نبوده است، زیرا بیش از آن که حلال مشکلات باشد، مشکل آفریده است.[5]

با فرا رسیدن عصر جدید و ظهور تجربه‌گرایانی چون هیوم، الهیات طبیعی در جهان غرب به بن‌بست رسید و هیوم با تکیه بر تجربه‌گرایی، عناصر مختلف الهیات طبیعی مانند وجود معجزات و برهان نظم را مورد انتقاد قرار داد، در ادامه پیروان کارل بارث نیز ضربات شدیدی بر پیکر آن وارد ساختند، با این وجود برخی هم چون هوارد رووت خواستار تجدید حیات آن شده‌اند.[6] و اما در حال حاضر، اگر چه این رشته، به اندازه سال‌های اوج قرون وسطی، از جلال و شکوه برخوردار نیست، با این حال، کتاب‌های جدید فراوانی وجود دارند که به نحو شایسته‌ای سنت آن را ادامه می‌دهند.[7]

شایان توجه است که آنچه در تعریف الهیات طبیعی گفته شد، متداول‌ترین معنای آن است، اما چهار کاربرد دیگر نیز برای آن وجود دارد که عبارتند از:

1. الهیات ناظر به طبیعت، یعنی الهیاتی که درصدد شناخت اهداف الهی و ارزش‌های مرتبطی است که بر جهان غیربشری اطلاق می‌شود. این الهیات در مقابل نگرش‌های اومانیستی، به دنبال آن ارج نهادن به منزلت هر جزئی از نظام طبیعت است.

2. بررسی نظام طبیعت برای پی بردن به ویژگی اصلی واقعیت، به این قصد که انسان به وسیله اصول رفتاری به دست آمده از آن، ضمن هماهنگی با ویژگی غایی وقعیت، به عبادت، تفکر و عمل بپردازد.

3. تلاش برای توجیه دعاوی مربوط به واقعیت و اراده خدا، صرفاً با مراجعه به نظم طبیعی.

4. الهیات طبیعی به معنای فهمی الهیاتی است که به ظاهر در میان همه مردم یا دست کم در میان همه کسانی که اعتقاد بر آن است که جایگاه بشری خود را به درستی درک نموده‌اند، مشترک است، و از این جهت طبیعی است که به دنبال شناسایی حقایقی است که خداوند در خلقت انسان به ودیعه نهاده است.[8]

باید خاطرنشان شویم که در نزاع آکویناس و آنسلم در مسأله اتکای ایمان به عقل، حق به جانب آکویناس است، زیرا تا وقتی که فرد به دینی خاص ایمان نیاورده است، تنها راه برای بررسی موضوعات دینی، بهره‌گیری از نور عقل است، از این رو، در مسائلی هم چون اثبات وجود خداوند متعال، اصل نبوت و نیز نبوت شخص خاص، تنها راه موجود، استدلال عقلی است، اما پس از این که از طریق عقل، ایمان آوردیم، باقی موضوعات دینی، بر دو دسته‌اند: برخی عقل‌گریزند، یعنی عقل هیچ راهی به آنها ندارد، مثل بسیاری از احکام عملی جزیی و نیز خصوصیات قیامت و . . . که در آنها تنها باید از راه وحی و نقل پیش رفت، اما برخی دیگر که عقل‌پذیرند، هم چون اصل اثبات معاد، از دو راه وحیانی و عقلی قابل بررسی‌اند.

مقاله

نویسنده مهدي عبداللهي

این موضوعات را نیز بررسی کنید:

جدیدترین ها در این موضوع

No image

معاد در نهج البلاغه

يکى از برنامه‏ هاى مهمى که تمامى پيامبران الهى پس از خداپرستى، مردم را به آن توجه مى دادند، اعتقاد به معاد بوده است؛ زيرا در سايه اعتقاد به معاد است که هدف از آفرينش تحقق مى يابد و اعمال و رفتار انسان ارزش و معنا پيدا مى کند. از اين رو ما مسلمانان معتقديم که خداوند بارى تعالى در روز قيامت، همه انسان‏ها را دوباره زنده خواهد کرد تا در پيشگاه او، به حساب اعمال و رفتارشان رسيدگى شود.
معاد در نهج البلاغه

معاد در نهج البلاغه

اين درس را به بحث مرگ و رستاخيز اختصاص داده ايم كه از پايه هاى اصلى ايمان و عمل است. امام علیه السلام در اين خطبه "خطبه 109" مطالب مختلفى را بيان كرده كه، بخشى از آن را كه درباره ى مرگ و قيامت است برايتان انتخاب كرده ايم در آغاز وضع انسانها به هنگام مرگ را مجسم مى كند مى گويد: 'وضعى كه به هنگام مرگ براى آنان پيش مى آيد وصف ناشدنى است'. "فغير موصوف ما نزل بهم".
No image

مبدأ و معاد در نهج البلاغه ، با نگاه تطبیقی به معنویت‌های کاذب

مبدأ و معاد یعنی اعتقاد خدا به منزله سرآغاز آفرینش و معاد یعنی اعتقاد به سرانجام انسان و عالم. مبدأ و معاد مجموعه اعتقادهای انسان را در بر می گیرد. از بدو پیدایش اسلام، پیشوایان دین، راه و رسم ارتباط با خدا را در زندگی فردی و اجتماعی انسان بیان نموده و بر سرانجام زندگی و اعمال انسان تاکید ورزیده اند. در مقابل گروه های متعدد معنویت گرا نگاهی متفاوت به این مسأله را بیان داشته اند برخی منکر مبدأ و معاد گشته اند و برخی تفسیری غلط از آن، بیان نموده اند.
بهشت چگونه مكانى است؟

بهشت چگونه مكانى است؟

پس اگر با ديده دل به آنچه از بهشت براى تو وصف شده است نگاهت را بدوزى، جان تو از آنچه از دنيا، همچون شهوت ها و خوشى ها و زيورها و منظره هاى دل انگيز و زيباى آن كه براى تو آفريده شده است بيزارى جسته و با انديشيدن در صداى برگ هاى درختانى كه در اثر وزش نسيم پديد مى آيد و ريشه هاى آن درختان در درون تپه هايى از مشك بر ساحل جوى هاى بهشت پنهان گرديده است، و نيز با انديشيدن در خوشه هاى مرواريد، و شاخه هاى تر و تازه آن، و ظاهر شدن آن ميوه ها به صورت هاى گوناگون، در پوست شكوفه هاى آن درختان، جان تو حيران و سرگردان و از خود بيخود مى گردد.
پیشگفتار

پیشگفتار

هر چند معاد، موضوع اصلى اين كتاب را تشكيل نمى دهد، ولى از لابه لاى آن مى توان به خوبى و روشنى ابعاد گوناگون آن را دريافت . از اين رو نگارنده بر آن شده است كه در اين باره تحقيقى به عمل آورد كه نتيجه اين تحقيق و بررسى چيزى است كه در برابر خوانندگان قرار گرفته ، و به نام معاد در نهج البلاغه تقديم مى گردد.
Powered by TayaCMS