دانشنامه پژوهه بزرگترین بانک مقالات علوم انسانی و اسلامی

امکان بالذات ( امکان ذاتی ) Possibility by itself

No image
امکان بالذات ( امکان ذاتی ) Possibility by itself

كلمات كليدي : امكان ، ضرورت ، ماهيت ، وجوب بالغير

نویسنده : مسعود اسماعيلي

امکان در اصطلاح مشهور فلسفی، به معنی سلب ضرورت وجود و عدم می‌باشد.[1] این معنا صفت ماهیت است که به همین جهت، به آن امکان ماهوی گفته می‌شود. امکان را باید وصف ثبوتی اشیاء ممکن محسوب نمود.[2] امکان در یک تقسیم به امکان بالذات و امکان بالقیاس الی الغیر تقسیم می شود. امکان بالقیاس الی الغیر به این معنی است که یک شیء در نسبت با شیء دیگری نه وجودش ضروری است نه عدمش و این در جایی است که آن شیء دیگر، نه وجود شیءِ مورد نظر را تقاضا داشته باشد نه عدم آن را. این وضعیت میان دو شیء ، در حالتی رخ می دهد که میان آن دو، علیت و معلولیتی نباشد. [3] امکان بالغیر _ یعنی امکانی که در یک شیء، از سوی شیء دیگری اعطاء شده باشد _ محال است و لذا امکان (بر خلاف وجوب و امتناع که هریک سه قسم دارند ) تنها دو قسم خواهد داشت .[4]

امکان بالذات به این معنی است که ذات یک شیء ـ صرف نظر از هر چیز دیگر ـ نه وجود برایش ضروری است نه عدم . بنابراین در امکان بالذات ، نفی ضرورت وجود و عدم، تنها با توجه به ذات شیء صورت می‌گیرد و لذاست که بالذات نامیده می‌شود.

در ذات هیچ ماهیتی، نه وجود نهفته است و نه عدم؛ از این‌رو، ذات هیچ ماهیتی نه وجود برایش ضروری است نه عدم، پس هر ماهیتی، از جهت ذات خود ، "لا ضروری الوجود و العدم" است و لذا هر ماهیتی به خودیِ خود، دارای امکان بالذات می‌باشد. بدین ترتیب معلوم می‌شود که موضوع امکان بالذات، ماهیتی است[5] که از جهت خودش ( فی نفسها؛ بدون نظر به وجود یا عدم همراه آن) در نظر گرفته شده است. اما ماهیتی که این‌گونه (یعنی با صرف‌نظر از وجود و عدمش) در نظر گرفته شود از مفاهیمی محسوب می‌شود که عقل بشر آنها را بطور مستقیم از عالم واقع نمی‌گیرد؛ بلکه با نوعی تلاش ذهنی و با اندکی دخل و تصرفِ ذهن در آنچه در واقعیت جریان دارد، به دست می‌آید که به این‌گونه مفاهیم ، " اعتبارات عقلی " گفته می‌شود. بنابراین موضوع امکان بالذات (یعنی ماهیتِ فی نفسها )، اعتبار عقلی است ولذا خودِ امکان بالذات نیز ـ که وصف ماهیت است ـ لاجرم اعتبار عقلی خواهد بود.[6]

امکان بالذات با وجوب بالغیر[7] قابل جمع است. یعنی ممکن است که ماهیت که موصوف به صفت امکان ذاتی است، موصوف به وجوب بالغیر نیز گردد؛[8] زیرا این مطلب که ماهیت در ذات خود (فی نفسها )، خالی از وجود و عدم است و نه وجود برایش ضروری است و نه عدم، منافاتی با این ندارد که موجود دیگری به آن وجود دهد و وجود را برایش ضروری سازد. از این‌رو، ماهیاتی که موجودند، در ضمن اینکه ممکن بالذات‌اند، لاجرم واجب بالغیر نیز هستند؛ چون خود ذات آنها خالی از وجود و ضرورت وجود است و لذا موجود دیگری باید وجود را برای آنها ضروری کند و به آنها وجود دهد.

مقاله

نویسنده مسعود اسماعيلي

این موضوعات را نیز بررسی کنید:

جدیدترین ها در این موضوع

No image

معاد در نهج البلاغه

يکى از برنامه‏ هاى مهمى که تمامى پيامبران الهى پس از خداپرستى، مردم را به آن توجه مى دادند، اعتقاد به معاد بوده است؛ زيرا در سايه اعتقاد به معاد است که هدف از آفرينش تحقق مى يابد و اعمال و رفتار انسان ارزش و معنا پيدا مى کند. از اين رو ما مسلمانان معتقديم که خداوند بارى تعالى در روز قيامت، همه انسان‏ها را دوباره زنده خواهد کرد تا در پيشگاه او، به حساب اعمال و رفتارشان رسيدگى شود.
معاد در نهج البلاغه

معاد در نهج البلاغه

اين درس را به بحث مرگ و رستاخيز اختصاص داده ايم كه از پايه هاى اصلى ايمان و عمل است. امام علیه السلام در اين خطبه "خطبه 109" مطالب مختلفى را بيان كرده كه، بخشى از آن را كه درباره ى مرگ و قيامت است برايتان انتخاب كرده ايم در آغاز وضع انسانها به هنگام مرگ را مجسم مى كند مى گويد: 'وضعى كه به هنگام مرگ براى آنان پيش مى آيد وصف ناشدنى است'. "فغير موصوف ما نزل بهم".
No image

مبدأ و معاد در نهج البلاغه ، با نگاه تطبیقی به معنویت‌های کاذب

مبدأ و معاد یعنی اعتقاد خدا به منزله سرآغاز آفرینش و معاد یعنی اعتقاد به سرانجام انسان و عالم. مبدأ و معاد مجموعه اعتقادهای انسان را در بر می گیرد. از بدو پیدایش اسلام، پیشوایان دین، راه و رسم ارتباط با خدا را در زندگی فردی و اجتماعی انسان بیان نموده و بر سرانجام زندگی و اعمال انسان تاکید ورزیده اند. در مقابل گروه های متعدد معنویت گرا نگاهی متفاوت به این مسأله را بیان داشته اند برخی منکر مبدأ و معاد گشته اند و برخی تفسیری غلط از آن، بیان نموده اند.
بهشت چگونه مكانى است؟

بهشت چگونه مكانى است؟

پس اگر با ديده دل به آنچه از بهشت براى تو وصف شده است نگاهت را بدوزى، جان تو از آنچه از دنيا، همچون شهوت ها و خوشى ها و زيورها و منظره هاى دل انگيز و زيباى آن كه براى تو آفريده شده است بيزارى جسته و با انديشيدن در صداى برگ هاى درختانى كه در اثر وزش نسيم پديد مى آيد و ريشه هاى آن درختان در درون تپه هايى از مشك بر ساحل جوى هاى بهشت پنهان گرديده است، و نيز با انديشيدن در خوشه هاى مرواريد، و شاخه هاى تر و تازه آن، و ظاهر شدن آن ميوه ها به صورت هاى گوناگون، در پوست شكوفه هاى آن درختان، جان تو حيران و سرگردان و از خود بيخود مى گردد.
پیشگفتار

پیشگفتار

هر چند معاد، موضوع اصلى اين كتاب را تشكيل نمى دهد، ولى از لابه لاى آن مى توان به خوبى و روشنى ابعاد گوناگون آن را دريافت . از اين رو نگارنده بر آن شده است كه در اين باره تحقيقى به عمل آورد كه نتيجه اين تحقيق و بررسى چيزى است كه در برابر خوانندگان قرار گرفته ، و به نام معاد در نهج البلاغه تقديم مى گردد.
Powered by TayaCMS