بدبینی

بدبینی

قال علی(ع):«شرُّ النّاسِ مَن لایَثِقُ بِأحَدٍ لِسُوءِ ظَنِّهِ، ولایَثِقُ أحَدٌ لِسُوءِ فِعلِهِ» (غررالحکم و دررالکلم، ج2، حدیث5921/10)

یکی از صفات بسیار زشتی که برخی از انسانها دچار آن هستند، سوء ظن و بدبینی است. شاید در بین دوستان و اطرافیان خود، افرادی را سراغ داشته باشید، که همواره و بی‌جهت با عینک بدبینی و بدگمانی به مسائل می‌نگرند. از نظر دین مبین اسلام، این نوع نگرش به قضایا، نگرش مذموم و ناپسندی است؛ چراکه اکثریت اطرافیان جزء مؤمنیند و مؤمن هم دارای ارزش و احترام است. در روایتی از پیامبر عظیم‌الشأن اسلام(ص) وارد شده، که احترام مؤمن از خانه کعبه نیز بالاتر است. روایت شده که روزی پیامبر خدا(ص) به کعبه نگاه کردند و فرموند: آفرین به تو خانه، چقدر نزد خدا بزرگ و محترمى! امّا به خدا قسم حرمت مؤمن از تو بیشتر است؛ زیرا خداوند از تو یک چیز را حرام کرد و از مؤمن سه چیز را: مالش را، خونش را و گمان بد بردن به او را.[1]

لزوم اجتناب از بدبینی و بدگمانی به یکدیگر؛ حتی گمان بد به همه، اعم از مؤمن و غیر مؤمن، یکی از چیزهایی است که خداوند در قرآن کریم مؤمنان را به آن ملزم ساخته است. خداوند در سوره حجرات خطاب به مؤمنین می‌فرماید:

«یا أیّها الذینَ آمنُوا إجتَنِبُوا کثیرًا مِن الظَّنِ إنَّ بعضَ الظّنِ إثمٌ»[2]

اى کسانى که ایمان آورده‌اید! از بسیارى از گمان‌ها بپرهیزید، چراکه بعضى از گمان‌ها گناه است.

بدبینی یک حالت روانی منفی است که شخصیّت، احترام، تقوا و پاکی افراد، در فضای فکر و قضاوت دارنده آن، لطمه می‌بیند. افراد بدبین، از میان نقاط مثبت و جلوه‌های خوب زندگی مردم، فقط به نقطه‌های مبهم و تیره و تاریک زندگی آنان، نگاه می‌کنند. همه ما می‌دانیم که جان و مال و آبروی مسلمان، محترم و هر گونه تعدّی و تجاوز به آن حرام می‌باشد، ولی در این آیه به تعدّی وتجاوز دیگری اشاره نموده و می‌فرماید: حیثیّت و شخصیّت و آبروی هر مسلمانی، حتی در عالم فکر و خیال و در دایره داوری درونی ما نیز محترم است. هیچ مسلمانی نباید بی‌جهت در درون خود به حریم شخصیّت و پاکی مسلمانی با بدبینی و بدگمانی و داوری بد، تجاوز کند. اسلام هرگونه بدگمانی و بدبینی را که منجر به لکه‌دار ساختن شخصیّت کسی در محیط فکر و پندار می‌شود، تحریم نموده و دستور داده که جامعه با ایمان از هرگونه سوء ظن به یکدیگر پرهیز کنند.[3]

ملااحمد نراقی در کتاب معراج‌السعاده می‌گوید: بدبینی و بدگمانی، از جمله صفات زشت و زننده‌ای است که از ترس و ضعفِ نفسِ انسان نشأت می‌گیرد. کسی که دارای ترس و ضعفِ نفس باشد، هر فکر فاسدی را که به ذهن و خیالش خطور می‌کند، به آن اعتقاد پیدا می‌کند و ترتیب اثر می‌دهد. کسی که در باطن خود، به دیگران بدبین و بدگمان است، در ظاهر نیز با چشم حقارت به دیگران نگاه می‌کند و آن‌طوری که شایسته است با آنان برخورد نمی‌کند و چه‌بسا با غیبت و اظهار آنچه گمان برده است، خود را در گرداب گناه، بیشتر غرق می‌کند. کسی که بی‌جهت به دیگران بدبین و بدگمان است، دارای نفس خبیثی است که خباثت باطن او به ظاهرش نیز سرایت کرده است؛ چرا که:

از کوزه همان تراود که در اوست

مرا پیــــر دانای مرشد شهاب دو انـدرز فرمود بـر روی آب

یکی آنکه بر خویش خوش‌بین مباش دگر آنکه بر خلق بدبین مباش[4]

پی نوشت:
• [1]. محمدی ری شهری، محمد؛ میزان‌الحکمه، قم، دارالحدیث، ویرایش دوم، ج1، حدیث 1500.
• [2]. حجرات/12.
• [3]. سبحانی، جعفر؛ نظام اخلاقی اسلام (تفسیر سوره حجرات)، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، 1380، چاپ پنجم، ص126.
• [4]. نراقی، ملااحمد؛ معراج‌السعاده، تهران، یاسر و دهقان، 1366، ص173.