دانشنامه پژوهه بزرگترین بانک مقالات علوم انسانی و اسلامی

شاخصه های فضیلت گرایی

فضیلت گرایی در اخلاق دارای سابقه‌ای بس دیرین است.
شاخصه های فضیلت گرایی
شاخصه های فضیلت گرایی
نویسنده: مصطفی یاسینی

فضیلت گرایی در اخلاق دارای سابقه‌ای بس دیرین است. این نگرش، که از تفکرات فلاسفه یونان نشات گرفته و پس از دوره‌ای افول در غرب دوباره در حال احیا شدن است، تفسیرهای گوناگونی دارد. برخی از عمده‌ترین تفاسیر آن را به اختصار در یادداشتهای قبل بیان کردیم. در عین حال، می‌توان برای اخلاق فضیلت شاخصه‌ها و ویژگی‌هایی را به طور عام بیان کرد که موجب تمایز این رویکرد از نگرش‌های رقیبی نظیر وظیفه گرایی، سودگرایی و قراردادگرایی گردد. این شاخصه‌ها، به صورت‌های مختلفی بیان شده است:

1. در صورتی رفتاری درست و از نظر اخلاقی پسندیده است که از منش فضیلت مند فاعل اخلاقی ناشی شده باشد. اخلاق فضیلت اخلاقی است که تاکید عمده خود را بر منش فضیلت مند افراد قرار داده است. بر همین اساس، تلاش می‌کند تا معیار ارزیابی در اعمال اخلاقی را نیز بر اساس منش فاعل اخلاقی تبیین کند. اصطلاح «مَنِشی»، که برگرفته از واژة یونانی(‌Arete‌) است، به فضیلت ترجمه شده است. اعمال را می‌توان در معرض داوری‌های غیر منشی یا منشی قرار داد که در صورت تمسک واضح به قوانین، اصول یا نتایج، داوری از نوع غیرمنشی خواهد بود، اما در صورت اشاره به منابع روان شناختی یا شخصی(تمایلات و انگیزه‌ها)، داوری از نوع مَنِشی خواهد بود. حتی برخی در این خصوص مدعی‌اند: عملی درست است که مطابق با نوع رفتار یک فرد فضیلت مند در همان شرایط باشد. در این صورت، چیزی که عمل و رفتاری را از نظر اخلاقی درست می‌کند، تطابق آن با نوع عملی است که یک فرد فضیلت مند در شرایط یکسان انجام می‌دهد. ‌

نظیر این ادعا را خانم فیلیپا فوت و هوستهورس دارند شاید وظیفه گرایان و سودگرایان هم به نقش فاعل اخلاقی توجه کنند، اما ویژگی اخلاق فضیلت این است که از نقش فاعل اخلاقی بر مبنای منش اخلاقی دفاع می‌کند و نه بر اساس نتیجه یا قواعد اخلاقی. در این صورت، ارجاع به منش اخلاقی در تعیین درستی رفتار اخلاقی نقش اساسی را دارد و نه نتیجه ای که این رفتار در پی دارد و یا تطابق آن با قاعده یا قواعدی از اخلاق. بنابراین، ممکن است یک سودگرای عمل نگر معتقد به نقش منش اخلاقی باشد، ولی در نهایت، بهترین منش اخلاقی را منش اخلاقی می‌داند که موجب می‌شود بیشترین سود به دست آید.

2. دومین ویژگی اخلاق فضیلت، که موجب تمایز آن از دیگر نظریه‌ها می‌گردد، این است که در این نظریه «خوب» مقدم بر «باید» و «صواب» است. تقدم مفهوم خوبی در اخلاق فضیلت، امری است که موجب تمایز آن با غایت گرایی و وظیفه گرایی گردیده است. از این جهت، هیچ تفسیری در اخلاق فضیلت نمی‌تواند سخن از بایستگی رفتاری و عملی داشته باشد جز اینکه آن را بر مبنای خوب و ارزشمندی قرار دهد. در واقع، ملاکات خوبی محدود کنند، ملاکات بایستی و صواب بودن است. برای یک فضیلت گرا، معنای خوبی در اولویت قرار دارد. در حالی که، مثلاً یک وظیفه گرا وظیفه را در اولویت قرار می‌دهد. البته ممکن است برخی نظریه‌های اخلاقی دیگری نظیر سودگروی هم مفهوم «خوب» را مقدم بر مفهوم «بایستی» و «صواب» بدانند، ولی تاکید فضیلت گرایی در خصوص مفاهیم فضیلتی مانند تحسین برانگیز و ستایش آمیز بودن به عنوان مفاهیم بنیادین در اخلاق، موجب تمایز این دیدگاه اخلاقی خواهد بود. همین مسئله برخی را برآن داشته است تا اساسا دیدگاهی را در زمره اخلاق فضیلت قرار دهند که مفاهیم بنیادین به کار رفته در آن، مفاهیمی فضیلتی باشد و مفاهیمی که وظیفه ای هستند یا بیانگر نتایج رفتار هستند مفاهیم فرعی بوده باشند.‌

از ویژگی‌های تقدم مفهوم خوبی بر مفهوم بایستی و صواب در این نظریه این است که در محمول‌های «خوب و بد» و مانند آن نظیر «ستودنی و ناپسند»، برخلاف مفاهیمی مانند «صواب»، «خطا»، «الزامی»، «مجاز» یا «ممنوع»، می‌توان شاهد یک کیفیت مقایسه‌ای و مدرج بود. برای مثال، از «خوب»، «بهتر» و «بهترین» و نظیر آن سخن گفت. در حالی که مثلاً «ممنوع» را نمی‌توان کیفیتی مدرج شمرد و از صفات تفضیلی و عالی «ممنوع‌تر» و«ممنوع‌ترین» سخن به میان آورد.

3. توجه به مسائل فوق، ما را به یکی دیگر از شاخصه‌های اخلاق فضیلت رهنمون می‌سازد. اخلاق فضیلت برای اموری که در پس رفتارهای اخلاقی نهفته اند، اهمیت اساسی و بنیادین قائل می‌شود. در این خصوص، می‌توان از انگیزه‌ها، احساسات و اندیشه‌هایی که در پس اعمال قرار دارند نیز سئوال کرد. در این نظریه، در واقع اهمیت اصلی نیز به این امور داده شده است، نه اموری که شکل خارجی عمل را تعیین می‌سازند. این مسئله، موجب گسترش فضای اخلاقی و عدم محدودیت آن به حوزه رفتار خارجی می‌گردد.

مقاله

نویسنده مصطفی یاسینی

این موضوعات را نیز بررسی کنید:

جدیدترین ها در این موضوع

No image

معاد در نهج البلاغه

يکى از برنامه‏ هاى مهمى که تمامى پيامبران الهى پس از خداپرستى، مردم را به آن توجه مى دادند، اعتقاد به معاد بوده است؛ زيرا در سايه اعتقاد به معاد است که هدف از آفرينش تحقق مى يابد و اعمال و رفتار انسان ارزش و معنا پيدا مى کند. از اين رو ما مسلمانان معتقديم که خداوند بارى تعالى در روز قيامت، همه انسان‏ها را دوباره زنده خواهد کرد تا در پيشگاه او، به حساب اعمال و رفتارشان رسيدگى شود.
معاد در نهج البلاغه

معاد در نهج البلاغه

اين درس را به بحث مرگ و رستاخيز اختصاص داده ايم كه از پايه هاى اصلى ايمان و عمل است. امام علیه السلام در اين خطبه "خطبه 109" مطالب مختلفى را بيان كرده كه، بخشى از آن را كه درباره ى مرگ و قيامت است برايتان انتخاب كرده ايم در آغاز وضع انسانها به هنگام مرگ را مجسم مى كند مى گويد: 'وضعى كه به هنگام مرگ براى آنان پيش مى آيد وصف ناشدنى است'. "فغير موصوف ما نزل بهم".
No image

مبدأ و معاد در نهج البلاغه ، با نگاه تطبیقی به معنویت‌های کاذب

مبدأ و معاد یعنی اعتقاد خدا به منزله سرآغاز آفرینش و معاد یعنی اعتقاد به سرانجام انسان و عالم. مبدأ و معاد مجموعه اعتقادهای انسان را در بر می گیرد. از بدو پیدایش اسلام، پیشوایان دین، راه و رسم ارتباط با خدا را در زندگی فردی و اجتماعی انسان بیان نموده و بر سرانجام زندگی و اعمال انسان تاکید ورزیده اند. در مقابل گروه های متعدد معنویت گرا نگاهی متفاوت به این مسأله را بیان داشته اند برخی منکر مبدأ و معاد گشته اند و برخی تفسیری غلط از آن، بیان نموده اند.
بهشت چگونه مكانى است؟

بهشت چگونه مكانى است؟

پس اگر با ديده دل به آنچه از بهشت براى تو وصف شده است نگاهت را بدوزى، جان تو از آنچه از دنيا، همچون شهوت ها و خوشى ها و زيورها و منظره هاى دل انگيز و زيباى آن كه براى تو آفريده شده است بيزارى جسته و با انديشيدن در صداى برگ هاى درختانى كه در اثر وزش نسيم پديد مى آيد و ريشه هاى آن درختان در درون تپه هايى از مشك بر ساحل جوى هاى بهشت پنهان گرديده است، و نيز با انديشيدن در خوشه هاى مرواريد، و شاخه هاى تر و تازه آن، و ظاهر شدن آن ميوه ها به صورت هاى گوناگون، در پوست شكوفه هاى آن درختان، جان تو حيران و سرگردان و از خود بيخود مى گردد.
پیشگفتار

پیشگفتار

هر چند معاد، موضوع اصلى اين كتاب را تشكيل نمى دهد، ولى از لابه لاى آن مى توان به خوبى و روشنى ابعاد گوناگون آن را دريافت . از اين رو نگارنده بر آن شده است كه در اين باره تحقيقى به عمل آورد كه نتيجه اين تحقيق و بررسى چيزى است كه در برابر خوانندگان قرار گرفته ، و به نام معاد در نهج البلاغه تقديم مى گردد.
Powered by TayaCMS