نکاتی در مورد برخورد با دوستان

بشر در تمام مراحل زندگی، از آغاز كودكی و جوانی تا روزگار پیری، به طور فطری و طبیعی نیازمند دوست است كه او را از تنهایی و بی پناهی خویش برهاند. بدین جهت، دوست در زندگی از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است و برای خود آدابی دارد. در این نگاشته برآنیم تا نحوه برخورد با دوستان را از منظر کلام حضرت امیر(ع) ‌بنگریم. حضرت علی(ع) در برخورد با دوستان رعایت اصولی را ضروری می‌داند که رعایت هر یک از آنها به جای خویش نکوست و اهم آنها عبارت است از:
دوستی برای خدا: دوستی هنگامی ارزش دارد كه برای خدا باشد و رفیقی قابل اعتماد است كه دوستی او بر پایه معنویت باشد. دوستی‌هایی كه به دلیل ثروت، مقام یا نظایر آن به وجود آمده باشد، با از بین رفتن آنها خود به خود از بین خواهد رفت. از این رو، به جز با حق‌طلبان و آخرت‌گرایان نباید رفاقت كرد و از هم نشینی با كسانی كه همت آنها كسب دنیاست و از یاد حق غافل هستند، باید پرهیز كرد. امام علی(ع) در این باره می‌فرماید: «كُلُ موَدَةٍ مَبینةٍ عَلَی غَیر ذاتِ ا... ضَلالٌ وَ الْاعتمادُ عَلیها مَحالُ» هر دوستی و محبتی كه پایه‌اش بر چیزی جز ذات مبارك خدای متعال پی‌ریزی شده باشد، گمراهی است و تكیه بر آن محال است.

انتخاب دوست پس از آزمایش: آداب اسلامی حكم می‌كند كه انسان مؤمن در انتخاب دوست، دقیق و سخت گیر باشد. اگر بخواهد با كسی طرح دوستی بریزد و رفیق صمیمی شود، عقل و منطق را به كار گیرد و احساسات تند و بی جا را در این امر دخالت ندهد. در ابتدا با او مأنوس شود تا از تفكر، اخلاق و زندگی‌اش آگاه شود. سپس در موارد مختلف او را آزمایش كند. پس از آنكه همه شرایط دوستی را در او یافت و صلاحیت او را تأیید كرد، با وی دوستی كند. چنین دوستی می‌تواند ثابت و پایدار و بی خطر باشد. امام علی(ع) در این باره می‌فرماید: «لَاتامَنْ صدیقَك حَتی تَختبَره. از دوست خود ایمن مباش تا او را بیازمایی.

یكسان بودن ظاهر و باطن با دوست: انسان باید همان گونه كه به ظاهر با دوست خود به صفا و محبت رفتار می‌كند، در غیاب او و در باطن هم به او محبت داشته باشد تا ظاهر و باطنش موافق باشد. امام علی(ع) می‌فرماید: «اَلصَدیق مَنْ صَدَقَ غَیْبُهُ» دوست راستین كسی است كه نهانش راست باشد.

كمك به یكدیگر: امام علی(ع) می‌فرماید: «اذا بنَت الوُدُ وَجَبَ التَرافدُ و التعاضُدُ». وقتی دوستی ثابت و پابرجا شد، تعاون و كمك بر یكدیگر لازم می‌شود.

بی اعتنایی به سخن افراد سخن‌چین درباره دوستان: بدون تردید، افرادی هستند كه از روابط گرم و دوستانه دیگران رنج می‌برند و همواره درصدد ایجاد اختلاف بین آنها هستند. سخنانی دروغ یا راست از این دوست به دیگری می‌گویند تا آنها را از هم آزرده و دل سرد كنند. امام علی (ع) در این باره می‌فرماید: «وَ مَنْ اطاعَ الواشِیَ ضَیَعَ الصدیق. هر كس از سخن چین پیروی كند، دوستی را به نابودی می‌كشاند. وظیفه دوستان در مقابل گفتار سخن چینان، تكذیب و بی اعتنایی به سخن آنهاست. بدین وسیله، هم آنها از كار ناپسندشان متنبه می‌شوند و هم انسان، دوست خود را از دست نمی‌دهد.

تذكر عیب‌های دوست: انسان همان‌گونه كه برای خود خوبی می‌خواهد، برای دوستش هم باید خوبی بخواهد، ازاین رو، اگر كاستی‌هایی در كار دوست خود دید، باید به او پند دهد. تذكر عیب‌های دوست، نشانه محبت به اوست كه عیب دوست را مانند عیب خویش ناپسند می‌پندارد و از آن چشم پوشی نمی‌كند. این تذكر باید مخفیانه باشد، وگرنه نصیحت نیست، بلكه آبرو ریختن است، چنان‌كه امام علی(ع) می‌فرماید: «الصِدیقُ الصِدقِ مَنْ نَصَحَك فی عَیبِكَ، وَ حَفِظَكَ فی غَیْبِكَ، و آثرَكَ عَلَی نفسِه»؛ دوست صمیمی كسی است كه تو را در مورد عیب‌هایت نصیحت كند، در غیاب، تو را نگه دارت باشد و تو را بر خود مقدم دارد.