مقام خشوع

پرسش: مقام خشوع که یک ارزش معنوی، عبادی و اخلاقی به حساب می‌آید چگونه در انسان به وجود می‌آید؟

پاسخ: از منظر قرآن صفت خاشع و خشوع که هفده بار مشتقات مختلف آن در این کتاب آسمانی به کار رفته است، یک ارزش معنوی، عبادی و اخلاقی شمرده می‌شود، و با برخی از مفاهیم اخلاقی و معنوی مانند تضرع، استکانت و تواضع شباهت‌ها و قرابت‌هایی را نیز دارد.

مفهوم خشوع

راغب در مفردات خود، صفحه 149 در معنای خشوع و تضرع می‌نویسد:

«خشوع همان تضرع است، ولی اکثر موارد خشوع بر آن حالتی که بر جوارح مستولی می‌شود به کار می‌رود، در حالی که ضراعه و تضرع بیشتر بر انکسار و شکستگی که در قلب پیدا می‌شود اطلاق می‌گردد. بر همین اساس گفته اند: زمانی که حالت تضرع بر قلب حاکم شود، اعضا خشوع پیدا می‌کنند.» در معجم فروق اللغویه، صفحه 216 نیز آمده است: «والخشوع: یقال باعتبار الجوارح» بنابراین، بین این دو واژه ارتباط وجود دارد. زمانی که قلب متاثر شد، آثارش در انفعال و انعطاف اعضا و جوارح مشاهده خواهد شد. آیاتی مانند: «الذین هم فی صلاتهم خاشعون»(مومنون- 2) خشوع و تاثر جوارح را در اثر توجه به خدا و شکستگی قلب می‌داند. در اصطلاح عرفان، خشوع یعنی خمود و رکود بی حرکت. زمین خاشعه یعنی زمینی که او را حرکتی نباشد و مراد، تواضع و فروتنی است با خلق خدا و درهم شکستن بت نخوت و غرور.

خشوع در قرآن

از دیدگاه قرآن اظهار خشوع تنها در برابر خداوند متعال ارزشمند بوده و در مقابل غیرخدا جایز نیست و از نظر اخلاقی ضد ارزش محسوب می‌شود. قرآن کریم از مومنان می‌خواهد که در راه رسیدن به مقام معنوی خشوع تلاش کنند و برای رسیدن به آن، زمان را از دست ندهند. «آیا زمان آن نرسیده که مومنان دلهایشان به یاد خداوند، و آنچه از حق نازل شده است، خشوع یابد. »(حدید- 16) قرآن کریم علاوه بر سفارش برای رسیدن به منزلت خشوع، در بعضی از آیات «خاشعین» را می‌ستاید و برای آنان مغفرت و پاداشی عظیم وعده می‌دهد. (انبیا- 90) و (احزاب- 35)

نشانه های خشوع واقعی

قرآن مجید کسانی را «خاشع» واقعی می‌داند که سه نشانه در عملکرد آنان نمودار باشد.

1- خاشع برای خدا: خداوند در آیه 199 آل عمران در مقام تمجید از افرادی از اهل کتاب که به خدا و نبوت رسول گرامی اسلام ایمان آورده، در حالی که تورات و انجیل واقعی را قبول دارند برای خدا خشوع می‌کنند و آیات الهی را به بهای ناچیز نمی فروشند برآمده است.

2- خشوع در نماز: نماز، برترین عبادات و خشوع، روح عبادت است. در صورتی که نمازگزار حالت خشوع در اعضا و جوارحش هویدا نباشد معلوم می‌شود ایمان واقعی کسب نکرده است. خداوند در سوره مومنون آیه 1 می‌فرماید: «به راستی که مومنان رستگار شوند. همان کسانی که در نمازشان فروتنند».
3- آسان شدن نماز: انسانی که به خشوع رسیده، دیگر نماز خواندن و شب زنده داری با نماز برای او ثقیل و سخت نیست و یا با کسلی و تنبلی و بدون حضور قلب به سراغ نماز نمی رود و در یک کلام برپایی نماز برای او لذتبخش است. قرآن کریم در سوره بقره آیه 45 می‌فرماید: «از صبر(روزه) و نماز یاری بجویید و آن(نماز) جز بر فروتنان گران می‌آید.»