دانشنامه پژوهه بزرگترین بانک مقالات علوم انسانی و اسلامی

عصمت و اختیار

No image
عصمت و اختیار

كلمات كليدي : عصمت، ميل، اراده، اختيار، ملكه نفساني، صورت علميه

نویسنده : محسن فتاحي اردكاني

عصمت در لغت از ریشه عصم است که به معنی امساک و خودداری و منع است.[1] در اصطلاح علم کلام عصمت قوه‌ای است که انسان را از واقع شدن در گناه و خطا منع می‌کند و گاهی تعریف شده به اینکه عصمت لطفی است که خداوند در حق بنده خویش انجام می‌دهد به طوری که دیگر انگیزه‌ای برای ترک طاعت وانجام گناه با اینکه قدرت بر انجام آن دو دارد باقی نمی‌ماند.[2]

رابطه عصمت و اختیار

شاید برای برخی این تصور پیش آید که انبیاء و ائمه که دارای ملکه عصمت هستند افعالی که از آنها سرمی‌زند بدون علم و اراده و اختیار آنها بوده است آنها آسوده خاطر توسط جبرائیل و سایر فرشتگان راهنمایی می‌شوند و به همین جهت ذاتاً معصوم هستند در نتیجه عصمت آنان مربوط به خود آنان نیست بلکه یک اجبار و الزام الهی است این گمان صحیح نیست و موجب باز شدن راه تکاهل و سستی به افراد می‌شود زیرا واضح است که انبیاء با وجود آنکه دارای مقام عصمت و طهارت هستند ولی در عین حال بدون علم و آگاهی و بدون اراده و اختیار از آنها کاری صورت نمی‌گیرد توضیح آنکه تمام حوادث و موجوداتی که در این عالم به وجود می‌آیند منوط به سبب و علتی هستند که از آن ناشی شده و به سبب صدور از آن علت در خارج محقق می‌شوند بنابراین تمام کارهایی که از پیامبر سرمی‌زند معلول سببی است که در خود پیامبر و به اختیار خود او صورت می‌گیرد همانطور که ما هر کاری که انجام می‌دهیم تا اول صورت و شکل آن کار را تصور و میل به آن پیدا نکنیم و به دنبال آن اراده به جا آورده آن را در خود ایجاد نکنیم آن فعل از ما سرنمی‌زند در انبیاءنیز همینطور است افعالی که از آنها سرمی‌زند پس از تصور صورت علمیه و میل و اراده تحقق آن است به عبارت دیگر از ما افراد بشر کارهای خوب و بدی سرمی‌زند برای کارهای خوب حتماً باید اول صورت علمیه آن را در نظر آورده و بعد از میل و اراده به جا آوریم و برای کارهای بد نیز حتماً باید اول صورت علمیه آن را در نظر بگیریم و سپس میل و اراده به انجام آن کار پیدا کنیم حال اگر فرض بشود در افرادی آن صورتهایی که در ذهن آنها پیدا می‌شود و به آن میل پیدا می‌کنند فقط و دائماً صورتهای خوب و پسندیده باشد بنابراین بعد از تعلق اراده به آنها همیشه از آنها کاری پسندیده ظهور و بروز خواهد نمود و اگر به عکس در ذهن افرادی پیوسته صورتهای قبیح و منظره‌های معصیت به وجود آمده و به آن میل و اراده کنند پیوسته از آنها کارهای زشت صادر خواهد شد اینهااهل شقاوتند کما اینکه دسته اول اهل سعادتند.

پیامبران و امامان افرادی هستند که دائماً در ذهن آنها صورتهای خیرات و کردار نیک منعکس می‌شود و به آن میل می‌کنند و پس از اراده انجام می‌دهند و چون این صورتها پشت سرهم بدون فاصله در ذهن آنها پیدا می‌شود برای آنان حصول این صور ملکه می‌گردد مانند ملکه عفت، شجاعت، سخاوت و غیره و این همان ملکه عصمت است و مراد از ملکه عصمت همان رسوخ وعدم تغییر صورت علمیه در نفس است و همین موجب فضیلت آنها بر سایر افراد است چون ملکه نفسانی و قوه علمیه آنها بسیار قوی است به طوری که پیوسته آنها به علم و اراده واختیار خود از گناهان دوری می‌کنند ودر راه طاعت گام برمی‌دارند والا اگر فرض شود از آنها بدون علم واختیار کار خوبی سرزند چون ساعتی که کوک می‌کنند و سپس بدون اختیار به حرکت در می‌آید برای آنان چه فضیلتی و شرافتی خواهد بود.[3] بنابراین، اینکه افرادی وجود دارند که هیچ گناهی انجام نمی‌دهند و اصلاً هیچ انگیزه‌ای برای انجامگناه ندارند معنایش این نیست که قدرت انجام گناه از آنها سلب شده است و اصلاً هیچ گونه اختیاری ندارند و کاملاً مجبور می‌باشند بلکه این افراد هم از نظر شناخت و آگاهی چنان قوی هستند که زشتی هر کار بدی را مشاهده می‌کنند و هم دارای اراده بسیار قوی‌ای هستند که مغلوب جاذبه‌های شیطانی و خلاف حق نمی‌شوند[4] انسان معصوم به خاطر تقوی و آگاهی عمیق و کامل او به آثار و عواقب گناهان و توجه به عظمت خداوند از ارتکاب معاصی خودداری می‌کند.[5]

مصونیت معصومین در برابر گناه از مقام معرفت و علم و تقوای آنها سرچشمه می‌گیرد درست همانند پرهیز از پاره‌ای از گناهان برای فرد فرد ما که به خاطر علم و آگاهی و معرفت آن را ترک می‌کنیم مثلاً هرگز با بدن لخت و عریان قدم در کوچه و خیابان نمی‌گذاریم عملی که از روی اجبار صورت نگرفته بلکه کاملاً با اختیار و اراده و علم و آگاهی انجام شده است ترک گناه و خطا از صاحبان عصمت محال عادی است نه محال عقلی و محال عادی با اختیاری بودن عمل منافاتی ندارد همانطوری که مثالی که ذکر کردیم محال عادی است یعنی عادتاً محال است که چنین عملی از کسی سربزند و این با اختیاری بودن این کار کاملاً سازگار است.[6]

اگر بگوییم معصوم قدرت بر انجام کار ناشایست و ترک کارهای شایسته ندارد لازمه‌اش این است که او استحقاق مدح و ثواب نداشته باشد. چرا که مدح و ثواب در جایی است که شخص اختیار انجام و ترک فعل را داشته باشد.[7]

مقاله

نویسنده محسن فتاحي اردكاني

این موضوعات را نیز بررسی کنید:

جدیدترین ها در این موضوع

سینمای پناهنده ; به بهانه اکران فیلم سینمایی تگزاس

سینمای پناهنده ; به بهانه اکران فیلم سینمایی تگزاس

نمایش فیلم تگزاس در روزهای اخیر نشان می دهد که مسعود اطیابی تغییر بزرگی در رویه فیلمسازی خود داده است. او که پیش از این با فیلمی درباره حوادث هشتاد و هشت نشان داده بود که در فکر پرداختن به مسائل جدی و حرکت در راستای سینمای اجتماعی است، حالا با تگزاس به جریان فیلم های پرفروشی پیوسته که اتفاقا بر خلاف فیلم قبلی اش دچار موانع ممیزی و عدم مجوز اکران نشده و با توجه به فضای سینمای ایران، سود قابل توجه‌ی را به جیب تهیه کننده واریز می کند.
مصادره و ماجرای غم انگیز زن در سینما

مصادره و ماجرای غم انگیز زن در سینما

هنوز و بعد از گذشت حدود سه ماه از جشنواره فیلم فجر(سی و ششم) و دیدن فیلم سینمایی مصادره ، طعم تلخ تماشای آن هم زمان با اکران های نوروزی و فروش بالای این فیلم ذایقه ام را می آزارد. مصادره را شاید بتوان اروتیک ترین فیلم سینمای ایران پس از انقلاب برشمرد. این فیلم به شدت بیمار است و گویا به جز شوخی های سخیف جنسی حتی با دستمایه کردن یک کودک یا نوجوان راهی برای خندان و شادکردن مخاطبانش ندارد.
گل دادن درخت پیر ; نگاهی به فیلم خجالت نکش

گل دادن درخت پیر ; نگاهی به فیلم خجالت نکش

خجالت نکش، یک فیلم مفرح است. فرحبخشی این فیلم نه از شوخی ها و تکه کلام ها، بلکه به جهت دنیای درونی فیلم است. دنیایی که در آن کودکی متولد می شود و پیری و گذر سن، مانعی برای زایش نیست. در روستای کوچک و کم جمعیت مهمت اباد، 231 نفر زندگی می کنند و این فیلم به ما می گوید که این جمعیت چگونه به اندازه یک نفر بیشتر می شود.
خوک های آوازه خوان ; نگاهی به فیلم خوک

خوک های آوازه خوان ; نگاهی به فیلم خوک

اگر تلاش فیلم خوک در این است که یک کمدی متفاوت در سینمای ایران باشد، باید گفت که در این کار موفق شده است. این فیلم توجهی به شوخی ها کلامی و متدوال در سینمای طنز ندارد. تا حد زیادی می کوشد که از مزیت های واقعیت استفاده کند و در مناسبات انسانی و روابط فردی آدم ها دخل و تصرفی نکند و همزمان از سوی دیگر پیروزمندانه از میدان واقعیت بیرون بیاید بدون آنکه هیچ باج و امتیازی به آنچه که ما واقعیت صدایش می کنیم داده باشد؛ خوک خود را در واقعیت محدود نمی کند.
فیلشاه، آغاز راهی جریان‌ساز در انیمیشن بومی

فیلشاه، آغاز راهی جریان‌ساز در انیمیشن بومی

صحبت از انیمیشنی سینمایی است که در فرم، تکنیک و ارائه مفاهیم به استاندارهای جهانی نزدیک شده و سعی دارد به‌دور از شعار و کلیشه به یک مقطع تاریخی با رگه‌های دینی بپردازد و آغازکننده راهی جریان‌ساز برای صنعت سینمایی انیمیشن در ایران باشد.
Powered by TayaCMS