بیت المعمور

كلمات كليدي : بِيْتُ الْمَعْمور، سراي آباد، بيت الحرام، معراج، آسمان هفتم، سدرة المنتهي، عرش

ترکیبی قرآنی به معنای «سرای‌آباد» است که در دیدگاه بیشتر مفسران، قابلیت هم‌سنگی با بیت‌الحرام را داراست. این ترکیب تنها یک بار در قرآن کریم آمده است :

« وَالْبَیْتِ الْمَعْمُورِ » (طور/4)

و خداوند برای بیان این مطلب که بی‌گمان عذاب الهی (بر کافران) رخ خواهد نمود و هیچ‌کس را دفع آن مقدور نخواهد بدان سوگند یاد کرده است.گذار شتابان از این ترکیب در قرآن کریم، بدون هیچ توضیح و بیانی توجه بسیاری از مفسران را به خود جلب کرده است. پرداختن به تفسیر و نیز بیان توضیحاتی دربارۀ بیت‌العمور، از همان زمان پیامبر (ص)، و از زبان آن حضرت آغاز شد وتوسط صحابه و تابعان ادامه یافت. افزون بر منزلت این «سرا»، از آن رو که مقام سوگند الاهی در قرآن را یافته در روایات نیز بسیار بدان پرداخته شده است و توسط مفسران مورد بررسی قرار گرفته است. در برابر غالب روایات، تنها حسن بصری بیت المعمور را همان بیت‌الحرام دانسته است (2/305)، اما بیشتر روایات بیان کنندۀ آنند که این خانه در آسمان جای دارد؛ چنان که در حدیثی از مالک بن صعصعه از رسول گرامی (ص) آمده است که آن حضرت در معراج، هنگامی که به همراه جبرئیل از آسمان هفتم گذشتند، به بیت المعمور رسیدند، جایی که هر روز 70 هزار فرشته در آن به نماز می‌ایستند، فرشتگانی که دیگر هرگز به آنجا باز نمی‌گردند. در ادامۀ حدیث آمده است که پیامبر (ص) پس از آن به سدرة المنتهی رسیدند

در دسته‌ای از روایات معراج، بر این موضوع تکیه شده است که پیامبر (ص) و در پس ایشان، دیگر انبیا و رسولان، و نیز فرشتگان در بیت المعمور با اذان جبرئیل به نماز ایستادند.

قابل توجه آن است که در روایتی که مجلسی دراین باره نقل می‌کند، این خانه در آسمان چهارم بوده و از یاقوت سرخ ساخته شده است.

در روایات گوناگون، جایگاه بیت‌المعمور در طبقات مختلف آسمان دانسته شده است. آسمان هفتم، ششم، چهارم و آسمان فروردین (السماء الدنیا)؛

و در روایتی بیت‌المعمور متصل به عرش است و حتی در برخی روایات برای فراهم آوردن اشتراکی در بیان مطلب، به وجود «بیتی معمور» در هر کدام از طبقات آسمان و زمین اشاره شده است.

اما واقعیت این است که وجه اشتراک غالب روایات، در اصل بیان همسنگی و تقابل بیت‌المعمور و خانۀ کعبه است. چنین آمده است که همان گونه که برای آدمیان در زمین خانه‌ای برای پرستش پروردگار وجود دارد و آن بیت‌الحرام است، در آسمان نیز برای فرشتگان، خانه‌ای بنا شده است که در آن به پرستش الاهی بپردازند، خانه‌ای با همان حرمتی که کعبه در زمین دارد. در این باره روایات دیگری نیز آمده است:

بیت‌المعمور مسجدی است که در بالای خانۀ کعبه در آسمان قرار گرفته است؛ برای آدم (ع) از بهشت به زمین فرو فرستاده، و در ایام توفان، به آسمان برده شده است و نام آن ضِراح است؛ و موضوعاتی از این دست.

دسته‌ای دیگر از روایات در تفسیر آیۀ یاد شده، با اشاره به نزول یکبارۀ قرآن کریم، گویند که بیت‌المعمور همان جایگاه ستارگان در آسمان فروردین است که قرآن کریم در شب قدر از ماه رمضان به آنجا فرود آمد و سپس به تدریج بر پیامبر اکرم (ص) نازل شد. با نگاهی به موضوع 70 هزار فرشتۀ زائر در هر روز از این خانه، در روایتی غریب چنین آمده است که در آسمان چهارم نهری است به نام حیران (= حیوان) که جبرئیل هر روز در آن وارد می‌شود و با خروج وی از آن، 70 هزار قطره از آب آن نهر از او می‌چکد و هر یک به فرشته‌ای تبدیل می‌شود. شگفت آنکه در برخی از روایات، این فرشتگان زائر در شمار قبیله‌ای از ابلیسیان، به نام جن دانسته شده‌اند. گفتنی است برخی از عارفان و متصوفان با دیدگاهی ویژه به موضوع بیت‌المعمور نگریسته، و مفاهیمی عرفانی از آن برگرفته‌اند.