حرکت کیفی

كلمات كليدي : حركت، كيف، كيف نفساني، كيف محسوس، كيف فعلي، كيف استعدادي

نویسنده : حسن رضايي

کیف در لغت به معنای حالت و صفت شیء است[1] و در اصطلاح فلسفی، حرکت در کیف عبارتست از انتقال تدریجی جسم، از حالت و کیفیتی به حالت و کیفیت دیگر، البته با حفظ صورت نوعیه جسم در حال حرکت.[2] کیف یکی از 9 مقوله عرضی است که وقوع حرکت در آن، ‌متوقف بر حرکات انتقالی( أینی) می‌باشد و به این بیان که؛ تا زمانی که در ناحیه علت حرکات کیفی ، یک تغییر و تحول و نقل و انتقال روی ندهد( ولو به این صورت که یک علتی از خارج به جسم نزدیک شود)[3]، ‌حرکت کیفی صورت نمی‌گیرد، پس حرکت کیفی متأخر از حرکات انتقالی و متوقف بر آن است.[4]

از قدیم، وقوع حرکت در مقوله کیف- دست کم در برخی از مصادیق آن- مسلم و غیر قابل مناقشه بوده است، هرچند در مصداق روشن و مسلم این حرکت اختلاف نظر وجود دارد؛ عده‌ای حرکت در کیف نفسانی را، نه تنها قطعی‌ترین مصداق حرکت کیفی می‌دانند، بلکه آنرا از قطعی‌ترین مصادیق حرکت می‌دانند.[5]‌ در مقابل، عده‌ای وقوع حرکت در نفس را محال می‌دانند و حرکت در کیف مختص به کم را مصداق مسلم و یقینی حرکت کیفی به شمار آورده‌اند.[6]در مورد کیف فعلی( مانند حرارت و سردی) نیز اختلاف نظر وجود دارد و وقوع حرکت در آن مسلم نیست؛ زیرا برخی از فلاسفه تغییر در این کیف را دفعی می‌دانند نه تدریجی و از نوع حرکت.[7]

اقسام حرکت کیفی

حرکت در کیف چهار مصداق متصور دارد:[8]

1- حرکت در کیف نفسانی:

عده‌ای معتقدند چون کیف نفسانی به دلیل تجردش فاقد قوه است و تغییر و تحول در چیزی روی می‌دهد که دارای قوه باشد، پس وقوع حرکت در این کیف ممکن نیست.[9] در مقابل عده‌ای این حرکت را، چون با علم حضوری خطا ناپذیر درک می‌شود، قطعی‌ترین نوع از حرکت کیفی می‌دانند. مثلا هر شخصی در درون خود می‌یابد که نسبت به چیزی یا شخصی،‌ علاقه و محبت پیدا می‌کند و به تدریج علاقه اش زیادتر می‌شود، این تغییر در فلسفه،‌ حرکت نامیده می‌شود.[10]

2- حرکت در کیف مختص به کیمیات:

کیف مختص به کمیات، کیفیتی است که به واسطه کمیت بر اجسام عارض می‌شود. مانند استقامت، راست و کج بودن.[11] عده ای این نوع را مصداق یقینی حرکت می‌دانند؛ چون در جسمی که حرکت کمی دارد و رشد و نمو پیدا می‌کند، به طور مسلم، در کیفیاتی که قائم به کم آن هست نیز حرکت محقق می‌شود.[12]

3- حرکت در کیف استعدادی:

این نوع از حرکت را هم نمی‌توان یک حرکت حقیقی به شمار آورد؛ چون مفهوم استعداد، از قبیل مفاهیم انتزاعی است که از کم و زیاد شدن شرایط تحقق یک پدیده انتزاع می‌شود، در حالیکه فقط زمانی که تحقق شرایط، واقعا تدریجی باشد، می‌توان مفهوم حرکت را منتزع از یک یا چند حرکت دانست، نه اینکه یک حرکت حقیقی باشد.[13]

4- حرکت در کیف محسوس(رنگها):

وقوع حرکت در این قسم، نیز مشکوک است، در فیزیک بحثهایی بر سر حقیقت رنگ ها و کیفیت شدت و ضعف یافتن آن مطرح است و هنوز مسلم نیست که تغییر در آن از قبیل تغییر تدریجی و منظم (حرکت) باشد.[14]