فنون تبدیل مشکل به مسئله

فنون تبدیل مشکل به مسئله دکتر احد فرامرز قرا ملکى 1 - طرح مسئله :‌ پژوهش از مواجهه محقق با مشکل آغاز مى‌شود،‌اما توقف در سطح مشکل و فراتر نرفتن از آن،‌ فرآیند پژوهش را به انحراف مى‌کشاند. مفهوم و اهمیت تمایز مشکل و مسئله را که غالبا مورد توجه قرار نمى‌گیرد را پیشتر بیان کردیم اینک از راه‌ها و روش‌هاى عبور از مشکل به مسئله مى‌پرسیم. با چه فنونى مى‌توان مشکل را به مسئله دقیق، واضح و متمایز تبدیل کرد؟ با چه آزمون‌هایى مى‌توان نسبت به تشخیص درست مسئله اطمینان یافت؟ چگونه مى‌توان مهارت و توانایى تشخیص دقیق مسئله را به دست آورد؟ 2 - فنون و فرآیند تشخیص مسئله : تشخیص مسئله فرآیندى است که آغاز آن مواجهه محقق با مشکل است و گام پایانی، صورتبندى دقیق مسئله مى‌باشد. واسطه بین گام نخست و گام پایانى مرحله مهم اما غالبا مورد غفلتى است که آن را مرحله تبدیل مشکل به مسئله مى‌نامیم. تبدیل مشکل به مسئله خود در واقع فرآیندى است مرکب از شش فرمان. هر فرمان در واقع فن یا فنونى را به میان مى‌آورد. در بیان فنون،‌به آزمون‌هایى اشاره مى‌کنیم که محقق به وسیله آنها پایبندى خود را به فرامین ارزیابى کند. مجموعه فرآیند‌ها،‌فرامین‌،‌فنون و آزمون‌‌هاى مربوط را دستور نامه تبدیل مشکل به مسئله مى‌نامیم. 3 - دستور نامه تبدیل مشکل به مسئله: فرمان نخست. تحلیل مشکل: مشکل مرکب از مسائل مختلفى است . وقتى مسائل مختلف در ظاهر واحدى ترکیب شوند محقق را به خطا مى‌کشانند. این خطا در منطق سنتى به نام مغالطه “جمع مسائل بسیار در یک مسئله” )Complex question fallacy( خوانده مى‌شود. (طوسی، اساس الاقتباس ،‌ص 378) به عنوان مثال وقتى مى‌پرسیم استاد مطهرى چرا در عرصه پژوهش موفق بوده است ،‌این پرسش مرکب از دو سوال است: علل و عوامل موفقیت و دلیل و شواهد آن. یک پرسش به مقام استدلال و دیگرى به مقام تبیین متعلق است و یا وقتى که از هدف امرى مى‌پرسیم، گاهى سوال از هدف فاعلى است وگاهى مسئله به هدف فعل مربوط است . مشکل مبهم است وجاى حیرت “یا این یا آن” . نخستین فرمان در دستور نامه تبدیل مشکل به مسئله‌، ‌تجزیه کردن مشکل به مسائل محتمل است . این فرمان را باید با گرایش حداکثرى عمل کرد. یعنى تمام مسائل احتمالى را که دراین معضل مى‌توانند در میان باشند، باید به دقت استقصاء کرد. در نخستین فرمان، سعى مى‌کنیم فهرستى از مسائل محتمل به دست آوریم. تاکید بر “محتمل” به دلیل گرایش حداکثرى در تحلیل مشکل است . آزمون “من در اینجا با چه مسائل محتملى مى‌توانم روبرو باشم؟” در تجزیه مشکل به مسائل، کارایى دارد. به عنوان مثال، استاد مطهرى وقتى با معضله‌اى به نام “علل انحطاط مسلمین “ مواجه مى‌شود ابتدا با این آزمون سعى مى‌کند به استقصاى مسائل محتمل در این مشکل بپردازد و د رنهایت بیست و هفت مسئله را فهرست مى‌کند (مطهری، مجموعه آثار ، ج 1 ،‌ص 357 - 358) تجزیه مشکل به مسائل را مى‌توان به طریق بارش افکار و با استفاده از فنون مختلف انجام داد. در نوبت‌هاى بعدى به طور تفصیلى به فرمان‌ها و فنون دستور نامه تبدیل مشکل به مسئله مى‌پردازیم.

روزنامه رسالت