حذیفه بن اسید

از چهره‌های به نام صدر اسلام که دوران اموی را نیز درک کرده بود، حذیفه بن اسید بود که جزء اصحاب رسول خدا(ص) نیز به شمار می‌رود. درباره نام کامل او بین مورخین اختلاف وجود دارد که در الاستیعاب به برخی از آن اشاره شده است: حذیفة بن أسید بن خالد بن أغوس ابن وقیعة بن حرام بن غفار بن ملیل غفاری و ابن الکلبی نام او را حذیفة بن أسید بن أغوز بن واقعة بن حرام بن غفار می‌داند. خلیفه نیز با کمی اختلاف نسبت به بیان ابن کلبی نامش را ذکر می‌کند: أغوس به جای اغوز می‌آورد و به جای واقعه ویقعه می‌نویسد.[1] برخی او را حذیفه بن امیه بن اسید بن خالد غفاری معرفی می‌کنند.[2] در رجال شیخ طوسی نیز وی را معروف به ابوسریحه و ابن امیه معرفی می‌کند.[3] راویان بزرگی از وی روایت نقل نمودند، کسانی که صحیح السند و در راوی‌گری مشهورند همچون: ابوطفیل، شعبی، ربیع بن عمیله، حبیب بن حماز[4]، هلال بن ابی حصین، معبد بن خالد و... .[5]

درباره تاریخ تولد حذیفه بن اسید چیزی در تاریخ نیامده است؛ اما آن چه مسلم است این که وی در دوران حضور پیامبر اسلام در مدینه جوان سال بوده است که با این حساب وی در دهه دوم پیش از اسلام به دنیا آمده است.

وی در بین مورخین به کنیه خود معروف است. او را به ابوسریحه می‌شناسند. البته برخی کنیه او را ابوشریحه بیان می‌دارند که اشتباه می‌باشد و ابوسریحه درست است.[6] چرا که در غالب منابع از او به ابوسریحه نام برده شده است. برخی نیز او را ابوسرعه عنوان نمودند که آن نیز خطا می‌باشد.[7] او از قبیله غفار بود و با ابوذر غفاری هم طایفه‌ای بود.[8] او همیشه مصاحب ابوذر بوده است.[9]

وی از جمله مردم مدینه بود که در تحت شجر (بیعت رضوان) با رسول‌الله(ص) بیعت کرد و به دین اسلام درآمد و پس از این بیعت، وی از جمله کسانی بود که در جنگ حدیبیه نیز حضور داشته[10] است. در واقع نخستین واقعه‌ای که در رکاب پیامبر(ص) حضور داشت حدیبیه بوده است.[11]

حذیفه و روایت احادیث

حذیفه بن اسید از راویان حدیث از رسول‌خدا(ص) به شمار می‌رود. وی مستقیما هم از پیامبر و هم از ابوذر غفاری روایت نقل کرده است. از جمله روایات معروفی که وی نقل کرده، حدیث معروفی از رسول خدا(ص) است که می‌فرماید: همانا مثل و شباهت اهل بیت من در این امت شباهت سفینه نوح در دریای متلاطم است، هر کس بر آن سوار شود، نجات یابد و هر کس از آن تخلف کند، غرق خواهد شد، آیا به شما ابلاغ نکردم.[12]

روایات زیادی از وی نقل شده است. او از ابوبکر[13] و امام علی(ع) نیز روایاتی نقل کرده است.[14] درباره حقانیت امام علی(ع) نیز روایات مختلفی از پیامبر(ص) نقل کرده است. از جمله روایت معروف رسول خدا در غدیر خم که فرمودند: هر که من مولای اویم علی مولای اوست.[15]

در روایت دیگری، ابوسریحه از پیامبر نقل می‌کند: رسول‌الله(ص) به من فرمود: ای حذیفه، به درستی که حجت خدا بر تو بعد از من علی بن ابی‌طالب است و ... ؛ این روایت، از جمله روایت طولانی در باب حقانیت امام علی(ع) است که از حذیفه نقل گردیده است.[16] در الطرائف آمده است که نام وی جزء کسانی که روایت معروف: «انت منی بمنزلة هارون من موسی» که پیامبر در مورد امام علی(ع) فرمودند، آمده است.[17] حتی در الغدیر آمده است که ابن عقده، در کتاب خود به نام حدیث الولایه، واقعه غدیر را از حذیفه روایت کرده است.[18]

حذیفه و حضور وی در جنگ‌ها

در زمان حیات رسول‌خدا(ص) نام وی فقط در ماجرای حدیبیه آمده است و آن چه از تواریخ به نظر می‌رسد در دیگر غزوات حضور نداشت. بعد از وفات پیامبر عظیم الشأن اسلام، حذیفه در فتح ایران شرکت داشت و فرماندهی بخشی از سپاه اسلام را برعهده داشت.

در دوران عمر بن خطاب و فتح ایران، حذیفه در برخی نبردها حضور داشت. در فتح دربند، سراقه بن عمرو از سوی عمر بن خطاب فرماندهی سپاه اسلام را برعهده داشت. این فرمانده، حذیفه بن اسید را به همراهی بکیر بن عبدالله، به فرماندهی دو جناح منصوب کرد.[19] در این جنگ که به فتح باب معروف است، حذیفه و یارانش نبردهای موفقیت آمیزی را انجام دادند.[20] بعد از این که مناطق مورد نظر را به دست آوردند، سراقه بن عمرو، بکیر بن عبدالله و حبیب بن مسلمه و حذیفة بن اسید و سلمان بن ربیعه را به مردم کوهستان‌هاى اطراف ارمینیه فرستاد: بکیر را به موقان فرستاد، حبیب را به تفلیس فرستاد و حذیفة بن اسید را سوى کوه‌نشینان الان فرستاد، و سلمان بن ربیعه را به سمت دیگر فرستاد. در این جنگ، حذیفه منطقه دربند الان را فتح کرد و بعد از آن به دربند خزران یورش برد و مردم آن جا را نیز به تحت لوای اسلام درآورد.[21] سراقه بعد از فتح این مناطق، خبر را به عمر بن خطاب فرستاد، عمر انتظار این فتح را نداشت چرا که این منطقه، دره‌ای هولناک در اطراف ارمنستان بود که مردم آن جا همه مشرک بودند، لذا عمر از این خبر بسیار شادمان شد. این رویداد در سال بیست و یکم هجری به وقوع پیوست.[22] بعد از این جنگ، نام حذیفه در هیچ جنگی به چشم نمی‌خورد و ظاهرا دیگر در جنگی حضور نداشت.

درباره پست سیاسی باید گفت که عمر بن خطاب، حذیفه بن اسید و جابر بن عمرو مزنی را عاملان آبخور فرات و دجله قرار داد که هر دوی آن‌ها از عمر خواستند که از این کار معافشان دارد که مورد پذیرش عمر قرار گرفت.[23] ظاهر امر نشان می‌دهد که وی به پست‌ها و مقامات سیاسی روی خوشی نشان نمی‌داد.

زندگی او در دوران ائمه و عاقبت وی

وی بعد از جنگ فتح باب و گرفتن مناطق ارمنستان و آذربایجان به کوفه رفت و در آن جا به زندگی خود پرداخت و به روایت حدیث از رسول‌خدا(ص) ادامه داد و از جنگ کناره گرفت. در دوران خلافت امام علی‌(ع) جزء یاران امام به شمار می‌رفت و در کنار امام بود و از ایشان حمایت می‌نمود. در دوران خلافت امام حسن(ع) از امام حمایت کرد و در مقابل امویان و معاویه ابن ابی‌سفیان ایستاد. او در هنگامی که امام حسن(ع) اعلام جنگ بر علیه معاویه را نمود در رکاب امام قرار گرفت و جزء کسانی بود که به پیروی از سخنان امام به حمایت از امام مشغول شد.[24]

عاقبت امر وی این که حذیفه تا پایان امرش را در کوفه گذراند و همیشه و در همه حال از اهل بیت پیامبر حمایت نمود و از شیعیان واقعی امام علی(ع) و امام حسن(ع) به شمار می‌رفت و سرانجام در سال چهل و به قولی چهل دوم هجری در کوفه درگذشت. زید بن ارقم بر او نماز گذارد و وی را در کوفه دفن نمود.

دو روایت در باب این که نشان می‌دهد که حذیفه تا پایان عمر جزء یاران ائمه اطهار(ع) بوده است، آورده می‌شود که نشان از شیعه واقعی بودن اوست.

در روایتی از امام کاظم(ع) آمده است: هنگامى که روز قیامت فرا رسد منادى ندا می‌کند: یاران و حواریون حسن بن على که پسر فاطمه دختر پیغمبر اسلام صلّى اللَّه علیه و آله است کجایند؟ پس از این ندا سفیان بن ابى لیلا همدانى و حذیفة بن اسید غفارى قیام می‌کنند. سپس ندا می‌کند: یاران حسین بن على کجایند؟ در این موقع تمام آن افرادى که با آن بزرگوار شهید شده باشند برمی‌خیزند و احدى از ایشان از آن حضرت تخلف نخواهند کرد.[25]

در حدیثی که به خود ابوسریحه منصوب است از امام حسن(ع) روایت شده است: چون حسن علیه السّلام با معاویه صلح کرد و به مدینه بازگشت من همراه او بودم در پیش روى او شترى با بار مى‌راندند که آن حضرت به هر جاى رو مى‌کرد آن شتر را از او جدا نمى‌کردند، روزى با او گفتم: جعلت فداک یا ابا محمّد بار این شتر چیست که از خود جدا نمى‌کنى هر جا که روى؟ گفت: اى حذیفه نمى‌دانى چیست؟ گفتم: نه. گفت: دیوان است. گفتم: چه دیوان؟ گفت: دیوان شیعیان ما و نام ایشان در آن نوشته است. گفتم: فداى تو شوم نام مرا به من بنماى. گفت فردا بامداد نزد من آى. من بامداد نزد او رفتم و برادرزاده خویش را با خود بردم او خط خواندن مى‌دانست و من نمى‌دانستم امام علیه السّلام فرمود: براى چه آمدى؟ گفتم: آن حاجت که دیروز وعده دادى. گفت: این جوان همراه تو کیست؟ گفتم: برادرزاده‌ام که خواندن مى‌تواند و من نمى‌توانم. گفت: بنشین، نشستم فرمود: آن دیوان اوسط را بیاورید آوردند، پس آن جوان نگریست نامها در آن آشکار بود ناگاه گفت: اى عمّ اینک نام من. گفتم: داغت بدل مادرت (تلطّف است نه نفرین) ببین نام من کجاست. گفت: لختى بجست آن‌گاه گفت: اینک نام تو پس خرسند شدیم و آن جوان با حسین علیه السّلام کشته شد.[26]

منابع :

[1]. ابن عبد البر، أبو عمر یوسف بن عبدالله بن محمد؛ الاستیعاب فى معرفة الأصحاب، تحقیق على محمد البجاوى، بیروت، دارالجیل، ج 4، ص 1667 - 1668.

[2]. العسقلانى، احمد بن على بن حجر؛ الإصابة فى تمییز الصحابة، تحقیق عادل احمد عبد الموجود و على محمد معوض، بیروت، دارالکتب العلمیة، 1415، ج 2، ص 38.

[3]. شیخ طوسی، رجال شیخ طوسی، قم، جامعه مدرسین، 1415ه، ص 35.

[4]. الجزری، عزالدین بن الأثیر أبو الحسن على بن محمد؛ أسد الغابة فى معرفة الصحابة، بیروت، دار الفکر، ج 1، ص 466.

[5]. العسقلانی، شهاب الدین احمد بن علی؛ تهذیب التهذیب، بیروت، دارالفکر، ج 2، ص 192.

[6]. العسقلانی، الاصابه، پیشین، ج 7، ص 143.

[7]. امین عاملی، سیدمحسن؛ اعیان الشیعه، بیروت، دارالتعارف، 1403، ج 2، ص 353.

[8]. البسوى، أبو یوسف یعقوب بن سفیان؛ المعرفة و التاریخ، تحقیق اکرم ضیاء العمرى، بیروت، مؤسسة الرسالة، 1401، ج 3، ص 168.

[9]. مقریزی، احمد بن علی؛ إمتاع الأسماع بما للنبى من الأحوال و الأموال و الحفدة و المتاع، تحقیق محمد عبد الحمید النمیسى، بیروت، دار الکتب العلمیة، 1420، ج 1، ص 367.

[10]. الجزری، پیشین، ج 1، ص 388.

[11]. ابن سعد، محمد؛ الطبقات الکبری، ترجمه محمود مهدوی دامغانی، تهران، فرهنگ و اندیشه، 1374ش، ج 6، ص 471.

[12]. کشی، محمد بن عمر؛ رجال کشی، مشهد، دانشگاه مشهد، 1348ه، شرح حال ابوذر، ج 52، ص 26 و امین عاملی، پیشین، ج 4، ص 588.

[13]. بلاذرى، أحمد بن یحیى بن جابر؛جمل من انساب الأشراف، تحقیق سهیل زکار و ریاض زرکلى، بیروت، دارالفکر، 1417، ج 11، ص 123.

[14]. الحسکانی، حاکم؛ شواهد التنزیل لقواعد التفضیل، تهران، موسسه طبع و نشر، 1411، ج 3، ص 83.

[15]. مرعشی تستری، القاضی نورالله؛ احقاق الحق و ازهاق الباطل، قم، مکتبه آیت الله مرعشی نجفی، 1409، ج 6، ص 244.

[16]. حر عاملی، اثبات الهداة بالنصوص و المعجزات، بیروت، اعلمی، 1425، ج 3، ص 60 - 61.

[17]. سید بن طاوس، ترجمه الطرائف، ترجمه داود الهامی، قم، نوید اسلام، 1374ش، ص 152.

[18]. امینی، عبدالحسین؛ الغدیر، تهران، بنیاد بعثت، بی تا، ج 1، بخش اول، ص 56.

[19]. ابن خلدون، العبر تاریخ ابن خلدون، ترجمه عبد المحمد آیتى، مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگى، 1363ش، ج 1، ص 547.

[20]. طبری، محمد بن جریر؛ تاریخ طبری، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران، نشر اساطیر، سال 1375ش، ج 5، ص 1981.

[21]. بلعمی، تاریخنامه طبرى، تحقیق محمد روشن، تهران، البرز، چاپ سوم، 1373ش، ج 3، ص 531.

[22]. ابن اثیر، کامل تاریخ بزرگ اسلام و ایران، ترجمه ابو القاسم حالت و عباس خلیلى، تهران، مؤسسه مطبوعاتى علمى، ج 9، ص 43.

[23]. طبری، پیشین، ج 5، ص 1963.

[24]. آل یاسین، شیخ راضی؛ صلح امام حسن، ترجمه آیت الله خامنه‌ای، تهران، آسیا، 1348، ص 133.

[25]. مجلسی، زندگانی حضرت امام حسن (ع)، ترجمه بحارالانوار، ترجمه محمد جواد نجفی، تهران، اسلامیه، 1362، ص 113.

[26]. قمی، شیخ عباس؛ دمع السجوم ترجمه نفس المهموم، قم، هجرت، 1381، ص 255.