ادات

كلمات كليدي : ادات، ربط، حروف اضافه، كلمه

کلمه‌ای که به تنهایی معنی مستقلّی ندارد و معنی آن در کنار کلمه‌ای دیگر مشخص می‌شود مانند: بر، از، که.

در بسیاری از متون دستوری قدیم، ادات ابزاری برای ربط دادن کلمات، گروه‌ها یا جملات، نشان دادن نقش دستوری آن‌ها، تأکید و تشدید معنی یا افزودن معنایی به کلمه‌ای دیگر است. بر این اساس، در این متون حروف اضافه، کلمات پرسشی و برخی قیود را «ادات» دانسته‌اند، زیرا حروف اضافه، مفعول غیر صریح را، نقش نماهای ندا، منادا را، کسرۀ اضافه، مضاف‌الیه را، کلماتی مانند «هم» و «که» کلمه یا گروه مورد تأکید را، «آیا»، «چرا» و کلمات پرسشی دیگر، مانند «چه»، «کجا»، «کی»، «کدام»، «کدامین»، یکی از اجزای جمله را و قیود استثنا، مانند «مگر» و «الّا»، کلمه و گروه مورد استثنا را نشان می‌دهند؛ مانند: کتاب را به مریم دادم.

بعضی از اهل ادب، افعال ربطی را نیز در زمرۀ ادات طبقه‌بندی می‌کنند؛ به اعتقاد خیامپور افعال ربطی استقلال معنایی ندارند و تنها برای ربط دادن و اسناد مسند به مسندٌالیه و نشان دادن نقش این دو به کار می‌روند و به همین جهت جزو حروف شمرده می‌شوند؛ مانند: کتاب بهترین دوست انسان است.

سایر کلمات و مقولاتی که به عنوان ادات معرفی شده‌اند عبارت‌اند از: ممیز یا شمارگرِ «تا» و گروهی از اصوات مانند: اَه!، به‌به‌!.

برخی، دستورها از جمله دستور سخن و قواعد صرف و نحو فارسی. بسیاری از پیشوندها و پسوندها را در زمرۀ ادات به شمار آورده‌اند؛ از جمله «-ک» را ادات تصغیر، «-ی» را ادات نسبت، «نا- » را ادات نفی، «- ستان»، «-سار» و «-گاه» را ادات اسم مکان، «-گین» را ادات نسبت و «-می» را ادات استمرار دانسته‌اند.