خلوت و شب زنده داری

خلوت و شب زنده داری

خدای سبحان می‌فرماید: شب زنده داری را فراموش نکنید؛ زیرا شما در روز، کارِ فراوان دارید و مشاغل زیاد، شما را به خود جذب می‌کند و در نتیجه تنهایی و خلوت ندارید: ﴿ إنّ ناشئة الّیل هی أشدّ وطأً وأقوم قیلاً ٭ إنّ لک فی النّهار سبحاً طویلاً ﴾[1]؛ انسان در کارهای فراوان روزانه، شناور است و تو، به منزله سبّاح و غوّاصی هستی که در مسائل اجتماعی، شنا می‌کنی و شناوری در کثرت، با تنهایی سازگار نیست. برای شناوری که خود در حال عبور از این دریای ناپیدا کرانه است و همراهانی را نیز به همراه خود می‌برد و «جهد می‌کند که بگیرد غریق را»، طبیعی است که این سباحت و شناوری شاغل فکری است. حاصل آن که معنای آیه شریفه این است که تو در روز کارهای فراوانی داری، ولی شب هنگام، مزاحمی نداری و کسب پایگاه محکم و سخن مستحکم تنها در سحر میسّر است.

انسان وقتی سخن متکلم را خوب دریافت می‌کند که خود حرف نزند و آرام بوده، مستمع خوبی باشد، و وقتی مستمع خوبی است که در برابر کلام خدا، حرفی از غیر او، خواه از درون و خواه از بیرون، نشنود. بنابراین، قرآن کریم، سکوت و تنهایی را به عنوان مرحله‌ای از مراحل سیر و سلوک، لازم می داند.

اگر چه بدن در شب بهتر می‌آرمد و خوابیدن بدن، نعمت است و خداوند آن را به عنوان آیت خود، ذکر می‌کند: ﴿ وجعلنا نومکم سباتاً ٭ وجعلنا الّیل لباساً ﴾[2]؛ اما «سُبات»، آرامش و خواب، برای عقل و فکر، نقمت است و از این رو حضرت علی (صلوات الله علیه) می فرماید: «نعوذ بالله من سُبات العقل»[3]؛ از خواب عقل به خدا پناه می‌بریم. بنابراین، شب برای خوابیدن و آرامش بدن و بیدار شدن عقل است. از این رو رؤیاهای صادق و صالح در خواب، نصیب کسانی می‌شود که بدنشان می‌خوابد، نه جانشان و همین گروه هستند که در سحرها برمی‌خیزند و شب زنده‌داری و عبادت می‌کنند.

از آیه کریمه ﴿ إنّ لک فی النهار سبحاً طویلاً ﴾ دو مطلب استفاده می‌شود: یکی لزوم شرکت در مجامع و و کارهای اجتماعی و دیگر لزوم شرکت در آن به صورت شناگری. کسی که وارد استخری می‌شود گاهی در گوشه‌ای از آن می‌آرمد و در این صورت او تنها خودش را خنک می‌کند؛ ولی اگر شنا کند، دیگران را هم از غرق نجات می‌دهد.

ذات اقدس خداوند به رسول اکرم ‌(صلّی الله علیه وآله وسلّم) می‌فرماید: تو در روز کارهای فراوان داری؛ زیرا آن حضرت ص، مأمور است به پرسشهای مردم پاسخ دهد و به مشکلاتشان رسیدگی کند؛ همان گونه که قرآن کریم می‌فرماید: ﴿ یتلوا علیهم ایاته ویزکیهم ویعلمهم الکتاب والحکمة ﴾[4] یا می‌فرماید: ﴿ فاحکم بین الناس بالحق ﴾[5] و همه اینها جزو برنامه‌های رسمی و روزانه رسول اکرم ‌(صلّی الله علیه وآله وسلّم) بود؛ اما شب، آن هم آخر شب، مناسبترین فرصت برای خلوت با خداست؛ زیرا انسان متهجد در آن حال، بدون مزاحمت می‌تواند فیض را از خدا دریافت کند.

در سوره مبارکه «اسراء» از شب زنده‌داری به عظمت یاد شده است؛ چنانکه می‌فرماید: ﴿ ومن اللیل فتهجّد به نافلة لک عسی أن یبعثک ربک مقاماً محموداً ﴾[6]. انسان وقتی به «مقام محمود» می‌رسد که در کمال آرامش با خدا سخن بگوید. بنابراین، اثر شب زنده داری که در حقیقت، خلوت با خداست نیل به مقام محمود است.

منبع :
• برگرفته از تفسیرموضوعی قرآن کریم – مبادی اخلاق در قرآن –تالیف : آیت الله جوادی آملی ج11/ صص 260-261

پی نوشت:
• سوره مزمل، آیات 6- 7.[1]
• سوره نبأ، آیات 9 - 10.[2]
• نهج‌البلاغه، خطبه 224، بند 12.[3]
• سوره آل عمران، آیه 164..[4]
• سوره ص، آیه 26.[5]
• سوره اسراء، آیه 79..[6]