میمونَه بنت حارث

كلمات كليدي : تاريخ، پيامبر(ص)، ميمونه بنت حارث، ام الفضل، عمره قضا، سرف

نویسنده : سيد علي اكبر حسيني

میمونه دختر حارث بن حزن بن بجیر هلالی[1] از همسران عرب غیر قریش[2] و آخرین همسری بود که رسول‌خدا(ص) او را به عقد خویش درآوردند.[3] ایشان هفت سال قبل از بعثت متولد شدند. گفته شده نامش در ابتدا «بره» بود،[4] تا این که بعد از ازدواج با رسول‌خدا(ص) حضرت نامش را به میمونه تغییر دادند.[5]

نسب ایشان

مورخان و علمای علم نسب، نسب کامل ایشان را «بره بنت حارث بن حزن بن بُجَیر بن الهَزم بن رُوَیبَة بن عبدالله بن هلال بن عامر بن صعصعه» دانستند، ضمن اینکه مادرش را نیز هند دختر عوف بن زهیر[6] و به قولی خوله بنت عمرو بن کعب معرفی کرده‌اند.[7]

ایشان خواهر ام‌الفضل لبابه کبری دختر حارث همسر عباس عموی پیامبر(ص)[8] و لبابه صغری مادر خالد بن ولید است. همچنین ام‌المؤمنین زینب بنت خزیمه[9] و نیز اسماء بنت عمیس همسر جعفر بن ابیطالب و سلامه(سلمی) بنت عمیس همسر حمزه سیدالشهداء خواهران مادری او محسوب می‌شوند.[10] او خاله خالد بن ولید و ابن عباس است.[11] رسول خدا(ص) در حدیثی از میمونه، ام‌الفضل و اسماء بنت عمیس به عنوان «اخوات مؤمنات» نام برده‌اند.[12]

در ذکر نام شوهران سابق ایشان اختلاف است؛ اما آنچه که مشهور و معروف است، این است که ایشان قبل از اسلام و در زمان جاهلیت به همسری مسعود بن عمرو بن عمیر ثقفی درآمد؛ اما پس از چندی از او جدا شد و با ابورهم بن عبدالعزی ازدواج کرد و تا زمان مرگ ابورهم با او همراه بود.[13] عده‌ای از مورخان از سخبرة بن ابی رهم،[14] حویطب بن عبدالعزی،[15] فروة بن عبدالعزی،[16] عمیر بن عمرو[17] و.... بعنوان همسران میمونه نام برده‌اند.

میمونه و ازدواجش با رسول‌خدا(ص)

در سال هفتم هجری هنگامی که رسول‌خدا(ص) به همراه سایر مسلمانان برای انجام عمره قضا راهی مکه شدند،[18] میمونه از بزرگی و هیبت مسلمانان در شگفت شد و به رسول‌خدا(ص) علاقه پیدا کرد.[19] او این موضوع را با خواهرش ام‌الفضل همسر - عباس بن عبدالمطلب عموی پیامبر(ص)- در میان گذاشت، عباس هم این مسأله را به اطلاع پیامبراکرم(ص) رسانید، از آنجا که میمونه زن با ایمانی بود و علاقه‌اش نیز از همین ایمانش برخاسته بود، آن حضرت(ص) جعفر بن ابیطالب را جهت خواستگاری به سوی او فرستاد.[20] نقل است هنگامی که خبر خواستگاری رسول‌خدا(ص) به او رسید، سوار بر شترش بود، در این هنگام از سر شادمانی فریاد برآورد: «شتر و آن کس که برآن است، از آن خدا و رسولش باد.»[21] از این‌رو خداوند درباره‌اش این آیه را نازل کرد: «....و امرأة مؤمنة إن وهبت نفسها للنبی ....و زن مؤمنه‌ای که خود را بدون شرط و مهریه خود را به رسول خدا(ص) بخشید ....».[22]

میمونه امر خود را به عباس عموی پیامبر(ص) سپرد او هم میمونه را به همسری رسول‌خدا(ص) در آورد[23] و چهارصد درهم[24] و به نقلی پانصد درهم[25] و به نقلی دیگر ده اوقیه[26] را نیز مهریه‌اش قرار داد. گفته شده او خود را به رسول‌خدا(ص) هبه کرد و مهری را از حضرت ایشان طلب نکرد.[27]

حضرت(ص) در حالی که مُحرِم بود با میمونه ازدواج کرد؛[28] سپسرسول‌خدا(ص) تصمیم گرفت به مناسبت این عروسی، مهمانی‌ای ترتیب دهد و بزرگان و خویشان میمونه را به این مهمانی دعوت کند؛ ولی قریش این دعوت را نپذیرفتند و متذکر شدند که مهلت سه روزه رسول‌خدا(ص) برای اقامت در مکه پایان پذیرفته است، از این‌رو خواستار خروج حضرت(ص) و سایر مسلمانان از مکه شدند.[29] پیامبر(ص) از مکه خارج شد و به غلام آزاد شده خود ابورافع دستور داد تا میمونه را به سوی او آورد.[30] بدین ترتیب مراسم عروسی در خارج از مکه در منطقه‌ای به نام «سَرَف» در بین راه مکه و مدینه انجام شد[31] و سپس میمونه به همراه رسول‌خدا(ص) به سوی مدینه رهسپار شدند.

پیامبر(ص) برای سکونت میمونه حجره‌ای در نظر گرفتند و مانند دیگر زنانش برای او شأن و جایگاهی قرار دادند.

اوصاف اخلاقی

میمونه در خانه رسول‌خدا(ص) صلح و صفا پیشه ساخت و دردسته‌بندیهایی که برخی همسران پیامبر(ص) ایجاد کرده بودند، وارد نشد و از دنیای خود به آیین اسلام و نعمت و شرف همسری پیامبر(ص) قناعت کرد.[32] او به تقوا و شایستگی و خداترسی و فروتنی مشهور بود.[33]

بخشیدن خود به رسول‌خدا(ص) نشان از عظمت خلقش و صدق ایمانش و بی‌آلایشی سیره‌اش دارد.عایشه همسر پیامبر(ص) نیز به عظمت روح میمونه و عمق ایمانش اشاره کرده و می‌گوید: «همانا آن بانو(میمونه) از پرهیزگارترین ما و رعایت‌کننده‌ترین ما به پیوند خویشاوندی بود.»[34]

میمونه و دفاع از ساحت علوی(ع)

پس از وفات پیامبر(ص) از او و احوالاتش اطلاع چندانی نداریم؛ اما برخی از معدود روایاتی که از ایشان نقل شده‌ است، حکایت از ارادت خاص آن بانو نسبت به ساحت مقدس علی(ع) دارد. از یزید بن اصم روایتی نقل شده که می‌گفت: «سفیر بن شجره عامری به مدینه آمد و از خاله‌ام میمونه اجازه ورود خواست، ما هم نزد خاله‌مان بودیم پس گفت: اجازه دهید؛ آن مرد وارد شود. خاله‌ام میمونه گفت: از کجا می‌آیی؟ گفت: از کوفه. خاله‌ام گفت از کدام قبیله‌ای؟ گفت: از بنی‌عامر گفت: چرا آمدی؟ مرد گفت: آمده‌ام تا فتنه را بشناسم؛ چرا که مردم در اختلاف و تردید افتاده‌اند. خاله‌ام میمونه گفت: آیا تو با علی(ع) بیعت کردی؟ مرد گفت: بله گفت: پس برگرد و از صف او جدا نشو، به خدا قسم او نه گمراه است و نه گمراه می‌کند. مرد گفت:ای مادر آیا حدیثی از رسول خدا(ص) درباره علی(ع) روایت می‌کنی؟ خاله‌ام گفت: رسول خدا(ص) فرمود: علی(ع) شمشیر خداست که بر کافران و منافقان آخته است، هر که او را دوست بدارد، به دوستی من وی را دوست داشته و هرکه با وی دشمنی کند به دشمنی من با وی دشمن شده، بدانید هرکه من یا علی(ع) را دشمن دارد، در روز قیامت نزد خدا او را حجتی نباشد.»[35]

وفات

در سال وفات میمونه اختلاف است. مورخان و سیره نویسان از سال‌های سی و هشت،[36] پنجاه و یک،[37] شصت و یک،[38] شصت و سه،[39] شصت و شش[40] هجری به عنوان سال وفات آن بانوی گران‌قدر یاد کر‌دند؛ اما از نظر مرحوم علامه عسگری(قدس سره): میمونه پس از بازگشت از سفر حج به سال پنجاه و یک هجری در منطقه سرف وفات کرده است.[41] ابن عباس بر او نماز خواند[42] و ایشان را طبق وصیتش همان‌جا که روزی محل پیوند آسمانی او با رسول‌خدا(ص) بود، به خاک سپردند.[43] سن شریفشان در زمان وفات در برخی منابع هشتاد یا هشتاد و یک ذکر گردیده‌ است.[44] ایشان آخرین همسر رسول‌خدا(ص) بود که رحلت کردند.[45]

شخصیت روایی

او احادیثی را از رسول‌خدا(ص) روایت کرده است. راوی اصلی روایت‌های او خواهرزاده‌اش یزید بن اصم است،[46] ضمن اینکه ابن عباس،[47] کریب غلام ابن عباس[48] و عبدالله بن شداد[49] نیز روایاتی را از او روایت کرده‌اند. از ایشان هفت حدیث متقن در کتب صحاح مسلم و بخاری نقل شده است.[50]

منابع :

[1] - ابن سعد؛ طبقات الکبری، تحقیق محمد عبدالقادر عطاء، بیروت، دارالکتب العلمیه، چاپ اول، 1990، ج8، ص104.

[2] - طبقات الکبری، ج8، ص176.

[3] - طبری؛ تاریخ طبری، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت، دارالتراث، چاپ دوم، 1967، ج11، ص611.

[4] - ابن عبدالبر؛ الاستیعاب، تحقیق علی محمد البجاوی، بیروت، دار الجیل، چاپ اول، 1992، ج4، ص1805 و طبقات الکبری، ج8، ص108 و ذهبی؛ تاریخ اسلام و وفیات المشاهیر و الاعلام، تحقیق عمر عبدالسلام تدمری، بیروت، دار الکتب العربی، چاپ دوم، 1993، ج4، ص319.

[5] - طبقات الکبری، پیشین، ص108 و الاستیعاب، پیشین، ص1805 و تاریخ اسلام و وفیات المشاهیر و الاعلام، پیشین، ص319.

[6] ‌- بلاذری؛ انساب الاشراف، تحقیق سهیل زکار و ریاض زرکلی، بیروت، دارالفکر، چاپ اول، 1996، ج1، ص444 و تاریخ طبری، پیشین، ج11، ص611 و طبقات الکبری، پیشین، ص104.

[7] - انساب الاشراف، پیشین، ص444.

[8] - تاریخ طبری، پیشین، ج11، ص623 و انساب الاشراف، پیشین، ص446 و ابن حزم اندلسی؛ جمهرة انساب العرب، دارالکتب العلمیه، بیروت، 1418، ص274 و ابن حبیب بغدادی؛ المحبر، تحقیق ایلزه لیختن شتیتر، بیروت، دار الافاق الجدیده، بی‌تا، ص106- 107.

[9] -الاستیعاب، پیشین، ج4، ص1908 و انساب الاشراف، پیشین، ص429 و المحبر، پیشیپن، ص107- 108 و مسعودی؛ مروج الذهب، تحقیق اسعد داغر، قم، دار الهجرة، چاپ دوم، 1409، ج2، ص300.

[10] -المحبر، پیشین، ص107- 109 و مروج الذهب، پیشین، ص300.

[11] - نویری؛ نهایة الإرب فی فنون الأدب، قاهره، دار الکتب و الوثائق القومیه، چاپ اول، 1423، ج18، ص189.

[12] - طبقات الکبری، پیشین، ج8، ص109 و الاستیعاب، پیشین، ج4، ص 1909.

[13] - تاریخ طبری، پیشین، ج11، ص611 و طبقات الکبری، پیشین، ص104.

[14] - ابن اثیر؛ اسدالغابه، بیروت، دارالفکر، 1989، ج6، ص272 و ابن حجر؛ فتح الباری، دارالمعرفه، بیروت، چاپ دوم، ج7، ص392.

[15] - اسدالغابه، پیشین، ص272 و فتح الباری، ج7، ص392 و الاستیعاب، پیشین، ج4، ص1916.

[16] - الاستیعاب، پیشین، ج4، ص1918 و اسد الغابه، پیشین، ص272.

[17] - تاریخ طبری، پیشین، ج3، ص166.

[18] - تاریخ طبری، پیشین، ج3، ص25 و انساب الاشراف، پیشین، ص445.

[19] -عایشه بنت الشاطی؛ نساء النبی، بیروت، دار الکتاب العربی، 1985، ص231 – 232.

[20] - انساب الاشراف، پیشین، ص446 و بیهقی، ابوبکر، دلائل النبوه، بیروت، دارالکتب العلمیه، چاپ اول، 1405، ج4، ص313- 315.

[21] - ابن هشام؛ السیرة النبویه، تحقیق مصطفی السقا و دیگران، بیروت، دار الفکر، بی‌تا، ج2، ص646.

[22] -احزاب - آیه 50.

[23] - السیرة النبویه، پیشین، ج2، ص646 و تاریخ طبری، پیشین، ج3، ص166 و انساب الاشراف، پیشین، ص445.

[24] -صالحی دمشقی، محمد بن یوسف؛ سبل الهدی و الرشاد فی سیرة خیر العباد، بیروت، دارالکتب العلمیه، چاپ اول، 1414، ج2، ص646 .

[25] - تاریخ طبری، پیشین، ج11، ص611.

[26] - انساب الاشراف، پیشین، ص445.

[27] - طبرانی؛ المعجم الکبیر، تحقیق حمد عبدالحمید السلفی، داراحیاء التراث العربی، چاپ دوم، ج23، ص421 و السیرة النبویه، پیشین، ج2، ص646 و تاریخ طبری، پیشین، ج11، ص611 و انساب الاشراف، پیشین، ص446.

[28] - طبقات الکبری، پیشین، ص105 و انساب الاشراف، پیشین، ص445 و مسعودی؛ التنبیه و الاشراف، تصحیح عبدالله اسماعیل الصاوی، قاهره، دارالصاوی، بی تا، ص228 و بیهقی، ابوبکر؛ دلائل النبوه، بیروت، دارالکتب العلمیه، چاپ اول، 1405، ج4، ص331.

[29] - دلائل النبوه، پیشین، ج4، ص330.

[30] - طبقات الکبری، پیشین، ج2، ص93.

[31] - السیرة النبویه، پیشین، ج2، ص646 و تاریخ طبری، پیشین، ج11، ص611.

[32] - بنت الشاطی، عایشه؛ زنان پیغمبر(ص)، ترجمه محمد علی خلیلی، تهران، دنیای کتاب، 1382، ص267.

[33] - سید جمیلی؛ نساء النبی، بیروت، دار و مکتبة الهلال، 2003، ص129.

[34] -طبقات الکبری، پیشین، ج8، ص110 و عسقلانی، ابن حجر؛ الاصابه فی تمییز الصحابه، بیروت، دار الکتب العلمیه، چاپ اول، 1415، ج8، ص324.

[35] ‌- شیخ طوسی؛ امالی طوسی، قم، انتشارات دارالثقافه، 1414، ص505.

[36] - ابن قتیبه؛ المعارف، تحقیق ثروت عکاشه، قاهره، الهیئة المصریة العامة للکتاب، چاپ دوم، 1992، ص137 و سبل الهدی و الرشاد، پیشین، ج6، ص437.

[37] - الاستیعاب، پیشین، ص1918 و ابن کثیر؛ البدایه و النهایه، بیروت، دارالفکر، 1986، ج6، ص225 و نویری؛ نهایة الإرب فی فنون الأدب، قاهره، دارالکتب و الوثائق القومیه، چاپ اول، 1423، ج18، ص190

[38] - تاریخ طبری، پیشین، ج11، ص611 و طبقات الکبری، پیشین، ج8، ص111.

[39] - سبل الهدی و الزشاد، پیشین، ج11، ص209.

[40] - الاستیعاب، پیشین، ج4، ص1918.

[41]- علامه سید مرتضی عسگری؛ نقش عایشه در اسلام، ترجمه عطاء محمد سردارنیا، تهران، مجمع علمی اسلامی، بی تا، ج1، ص62.

[42] - الاستیعاب، پیشین، ج4، ص1918 و دلائل النبوه، پیشین، ج4، ص316 و سیره ابن هشام، پیشین، ج2، ص110 .

[43] - المحبر، پیشین، ص92.

[44] - تاریخ طبری، پیشین، ج11، ص611 و طبقات الکبری، پیشین، ص111 و نهایة الإرب، پیشین، ص190.

[45] - تاریخ طبری، پیشین، ج11، ص611 و طبقات الکبری، پیشین، ج8، ص111.

[46] - مسلم نیشابوری؛ صحیح، بیروت، دارالفکر، ج2، ص54 و طبقات الکبری، پیشین، ج1، ص323.

[47]- سنن نسائی، بیروت، دارالفکر، چاپ اول، 1930، ج1، ص204.

[48] - صحیح مسلم، پیشین، ج3، ص79.

[49] - المعجم الکبیر، پیشین، ج24، ص7 و مسند ابن الجعد، تحقیق ابی القاسم عبدالله بن محمد البغوی، بیروت، دارالکتب العلمیه، چاپ دوم، 1996 ص356 و سجستانی، ابن اشعث؛ سنن ابی داوود، تحقیق سعید محمد اللحام، دارالفکر، چاپ اول، 1990، ج1، ص155.

[50] - عسقلانی، ابن حجر؛ الاصابه فی تمییز الصحابه، بیروت، دارالکتب العلمیه، چاپ اول، 1415، ج2، ص215.