حقوق پناهندگان در قرآن

كلمات كليدي : حقوق، پناهنده، قرآن، پناهندگان، بين الملل

نویسنده : روح الله رضواني

پناهنده در لغت عبارت است از این که به کسی و یا چیزی پناه برده شود.[1] واژه پناهنده کلمه فارسی است که معادل عربی آن "التجاء" می باشد؛ «التجاء الی شخص أو شی‌ء » به فردی یا شیء پناه برد و به آن پناهنده شد[2]و یا به مکانی پناهنده شد و امر خود را به خدا واگذار نمود[3].

پناهنده در اصطلاح به فرد، افراد یا گروهی اطلاق می شود که به دلایل مختلف مجبور به ترک مکانی می شوند و به جایگاه دیگر پناه می بردند.[4]

بنابراین پناهنده به شخصی گفته می شود که به افراد، گروهها یا جامعه و کشور دیگر پناهنده شود تا بتواند از شر اشرار و متجاوزان به حقوق (جان و مال) خود در امان بماند،[5] که به آن پناهنده سیاسی یا اجتماعی اطلاق می شود و یا بخاطر وجود منفعت و مصلحت خود پناهنده می شوند.[6]

تاریخچه بحث پناهندگی

نخستین مرحله پناهندگی در تاریخ اسلام قبل از هجرت پیامبر اسلام به وقوع پیوست، زمانی که گروهی از مسلمانان به جهت آزار و اذیت مشرکین قریش، مکه را به قصد سرزمین نجاشی ترک می گویند و در آنجا پناهنده می شوند، هرچند سران قریش تلاش نمودند پناهندگان را به اجبار به وطنشان برگردانند، ولی نجاشی چنین تقاضایی را نپذیرفت و گفت: اینها جمعیتی هستند که به من پناهنده شده‌اند، و کشور مرا بر کشورهای دیگر به خاطر امنیتش ترجیح داده‌اند.[7]

اهمیت بحث پناهندگی در عصر حاضر

بحث پناهندگی و حقوق پناهندگان در جهان امروز از اهمیت بسیار زیادی برخوردار می باشد؛ زیرا جامعه به اصطلاح مدرن عصر حاضر در تلاشند تا از طریق سازمان های بین اللملی بر کشورها فشار وارد کنند تا به حقوق پناهندگان احترام بگذارند و پناهندگان را مورد اذیت و آزار قرار ندهند.

حقوق پناهندگان از دیدگاه قرآن

اسلام برای پناهندگان و جایگاه آنان در جامعه اهمیت زیادی قائل می باشد، زیرا سرآغاز تاریخ اسلام همراه با پناهندگی و هجرت رسول مکرم اسلام از مکه به مدینه می باشد.

پناهندگان در قرآن دارای انواع مختلفی می باشند که به طبع، حقوق متفاوتی خواهند داشت، ولی به طور کلی جایگاه پناهندگان و حقوق آنان از منظر قرآن عبارت است از این که اگر هر فرد یا گروهی از افراد به کشور اسلامی پناهنده شوند، تا زمانی که در کشور اسلامی هستند در صورت رعایت قوانین اسلام در امان حکومت اسلامی می‌باشند و مسلمانان باید جان و مال پناهندگان را محترم بشمارند و از هرگونه تعدی و تجاوز به پناهندگان خودداری کنند.

حقوق پناهنده در قرآن از چنین جایگاهی برخوردار است که خداوند به پیامبر اسلام دستور می دهد که حتی اگر یکی از افراد مشرکین که با آنان در حال جنگ و نبرد هستی از شما پناهندگی بخواهد به او پناه بدهی تا کلام خدا را بشنود و از هرگونه تعدی به او خودداری نمایید و اگر تصمیم به برگشت گرفت

آن را به مکان امن منتقل کنید تا به وطن و محل زندگی خود بر گردد[8].

«وَ إِنْ أَحَدٌ مِنَ الْمُشْرِکینَ اسْتَجارَکَ فَأَجِرْهُ حَتَّى یَسْمَعَ کَلامَ اللَّهِ ثُمَّ أَبْلِغْهُ مَأْمَنَهُ ذلِکَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لا یَعْلَمُونَ »[9]

«و اگر یکی از مشرکان از تو پناهندگی بخواهد، به او پناه ده تا سخن خدا را بشنود (و در آن بیندیشد)! سپس او را به محل امنش برسان، چرا که آنها گروهی ناآگاهند!»

آنچه در مورد حقوق پناهندگان از دیدگاه اسلام بیان گردید شامل افرادی می گردد که هدف از پناهندگی آنان به کشور اسلامی تحقیق در مورد دین اسلام برای جستجوی واقعیت و رسیدن به حقیقت دین اسلام و ایمان به آن باشد.

نوع دیگری از افراد که دارای حقوق پناهندگی در اسلام می باشند، شامل افرادی می شود که به جهت اذیت و آزار دشمنان اسلام در وطن خود نمی توانند به زندگی عادی خود بپردازند و به دستورات دین اسلام و مسائل دینی خود عمل کنند که اسلام به این گروه دستور هجرت می دهد.

«کسانی که در راه خدا و برای خدا مهاجرت کنند، در این جهان پهناور خدا، نقاط امن فراوان و وسیعی پیدا می‌کنند که می‌توانند حق را در آنجا اجرا کنند»[10].

و اما افرادی که برای تجسس و همکاری با دشمنان دین اسلام به کشور اسلامی مسافرت می‌کنند و تحت لوای حقوق پناهنده در صدد خیانت به جامعه اسلامی می‌باشند هرگز عنوان پناهنده شامل حال آنها نمی گردد؛ بلکه اسلام برای آنان مجازات سنگینی در نظر می گیرد و با قاطعیت با آنها برخورد می کند.