قیاس خلف

كلمات كليدي : قياس خلف، قياس مستقيم، ابطال نقيض

نویسنده : مهدي افضلي

در تعریف قیاس خلف گفته‌اند:

"قیاسی است مرکب که در آن مطلوب را با ابطال

نقیض آن ثابت کنند".

این قیاس در مقابل قیاس مستقیم/ مباشر قرار دارد که در آن مستقیما بر خود مدعا استدلال اقامه می‌شود. دلیل اعتبار قیاس خلف این است که به قاعده امتناع اجتماع و ارتفاع نقیضین اتکا دارد، اگر یکی از نقیضین اثبات شود، لاجرم دیگری ابطال خواهد شد، اگر یکی ابطال شود آن دیگری اثبات می‌شود. در حقیقت پناه بردن به قیاس خلف به این دلیل است که گاهی به هر دلیلی امکان اقامه استدلال بر خود مطلوب نیست، از راه ابطال نقیض مطلوب،‌ خود آن ثابت می‌شود.

مرکب بودن این گونه قیاس از این جهت است که از دو قیاس تشکیل شده است، یکی استثنایی و دیگری اقترانی. شیوه اقامه این نوع قیاس بدین صورت است که نقیض مطلوب را صادق فرض می‌کنند و آنرا به یکی از مقدمات صادقه ضمیمه می‌کنند،‌ از کنار هم قرار گرفتن‌ آن‌ها نتیجه‌ای که حاصل می‌شود با مقدمه دیگر که آن نیز بالفرض صادق است نمی‌سازد، در نتیجه اثبات می‌شود که مطلوب ثابت است. از باب نمونه:

هر جانداری حساس است

بعضی جانداران انسان نیستند

بعض حساس‌ها انسان نیستند

ادعا این است که نتیجه‌ مذکور صادق است، اگر قضیه "بعضی از حساس‌ها انسان نیستند" صادق نباشد، نقیض آن یعنی "هر حساسی انسان است" صادق خواهد بود، زیرا نقیض سالبه جزئیه موجبه کلیه است. حال قضیه "هر حساسی انسان است"را کبری و صغرای قیاس اصلی را در این جا نیز صغرا قرار می‌دهیم، چنین شکلی به خود خواهد گرفت:

هر جانداری حساس است

هر حساسی انسان است

نتیجه‌ای که از این قیاس حاصل می‌شود یک موجبه کلیه است: "هر جانداری انسان است". ولی چنان‌که ملاحظه می‌شود این نتیجه با یکی از مقدمات اصلی که صدق آن مفروض بود نمی‌سازد، زیرا این نتیجه یک قضیه موجبه کلیه است و موجبه کلیه نقیض سالبه جزئیه است که در قیاس اصلی کبرای چنین بود:"بعضی جانداران انسان نیستند". بدین ترتیب قیاس استثنایی مورد نظر چنین تکمیل می‌شود:

اگر قضیه "بعض حساس‌ها انسان نیستند" صادق نباشد، نقیض آن یعنی "هر حساسی انسان است" صادق خواهد بود، لکن این قضیه صادق نیست، در نتیجه قضیه‌ی بعض حساس‌ها انسان‌اند صادق می‌باشد.