محرمِ انقلاب

محرمِ انقلاب

مصطفی محققی

نگاهی به نقش ماه محرم در مبارزات نهضت اسلامی ‌

مفاهیم و نماد‌های فرهنگ سیاسی شیعه در طول تاریخ و بیش از هر زمانی طی دهه‌های اخیر تاثیر فراوانی بر تحولات اجتماعی و جنبش‌های سیاسی ـ اجتماعی ایران گذارده است. از جمله مهم ترین مفاهیم فرهنگ سیاسی شیعه، محرم و فرهنگ عاشورا و مهم ترین تحول تاریخ معاصر، انقلاب اسلامی ایران است.

این مقاله بر آن است تا چگونگی تاثیرگذاری و نقش ماه محرم و فرهنگ عاشورا در انقلاب اسلامی را مورد بررسی قرار دهد. اساسا نهضت اسلامی ایران به محرم گره خورده و می‌توان در مقاطع مختلف نهضت نقش ماه محرم و فرهنگ عاشورا که یکی از اصلی‌ترین آموزه‌های آن قیام علیه حکومت ظلم و جور است را به وضوح مشاهده نمود . شاید بهترین دلیل بر این ادعا ارتباط وثیق آغاز نهضت اسلامی و محرم باشد. چه، اگر دهه 1340 و قیام 15 خرداد 1342 را آغاز و جرقه نهضت اسلامی در نظر بگیریم به وضوح مشخص خواهد شد سخنرانی امام خمینی (ره) در ماه محرم چگونه باعث آغاز نهضت اسلامی گردید. علاوه بر قیام 15 خرداد و آغاز نهضت اسلامی ماه محرم و فرهنگ عاشورا همواره در طول نهضت اسلامی نقش بسزایی در پیشبرد و موفقیت این نهضت داشته است. این تاثیرات در ماه‌های پایانی عمر رژیم پهلوی بیش از هر زمان دیگری قابل مشاهده و ملاحظه است. در واپسین ماه‌های عمر رژیم فرا رسیدن ماه محرم، باعث ایجاد وحشت در دل شخص شاه و کارگزاران رژیم و سردرگمی آنان شد. ازهاری (نخست وزیر وقت) سعی وافری در کنترل تظاهرات‌های محرم و بویژه مراسم‌های دو روز تاسوعا و عاشورای حسینی نمود. در این‌باره مصطفی الموتی اظهار داشته است: در دیداری که با ارتشبد ازهاری در نخست وزیری داشتم، می‌گفت اگر بتواند راهپیمایی‌های تاسوعا و عاشورا را بدون درگیری برگزار کند کار مهمی انجام داده و دولت توفیق مهمی به دست آورده است. زیرا محرم سال 1357 محرمی انقلابی بود. در محرم 57 مردم به رهبری و با هدایت خردمندانه امام خمینی(ره) پا را از عرصه مذهبی فراتر گذاشته و عزاداری‌هایشان آشکارا رنگ و بوی سیاسی و انقلابی داشت. آنان این بار رو در روی یزید زمان قرار گرفته بودند.‌ در چنین شرایطی ساواک جهت جلوگیری از راهپیمایی و عزاداری سیاسی و آرام ساختن جوشش انقلابی مردم، دستورالعملی را به مراکز مختلف فرستاد که در بخشی از آن آمده بود: «عناصر برانداز و قشریون مذهبی بخصوص با استفاده از موقعیت خاص ماه‌های محرم و صفر در صدد اخلال نظم عمومی و فلج کردن موسسات و سازمانهای دولتی و ملی هستند. به منظور مقابله با این عناصر، وظایف خاصی را به عهده دارید که باید با نهایت دقت و پشتکار و با استفاده از جمیع امکانات در اجرای آن تلاش کنید.»‌‌ مراکز امنیتی رژیم پیش بینی‌های لازم را برای مهار خطراتی که در محرم ممکن بود دامن آنان را بگیرد انجام داده بودند. دولت تصمیم گرفت برای جلوگیری از برخورد و خونریزی در دو روز تاسوعا و عاشورا ،تظاهرات و حرکت دسته جمعی مردم را در قسمت جنوبی شهر آزاد بگذارد.‌

امام خمینی (ره) با آگاهی و بصیرت خاص خود، قبل از حلول ماه محرم در اول آذر ماه 57 (2 ذی الحجه 1398) پیامی خطاب به ملت ایران صادر کردند. امام (ره) در این پیام ضمن بر شمردن پیام‌های محرم، دولت نظامی را یاغی معرفی کرده و از مردم خواستند تا از دولت سر پیچی کنند و به اعتصاب خصوصا در صنعت نفت ادامه دهند. ایشان از روحانیون خواستند تا از محرم چون شمشیری الهی استفاده برند و از ملت خواستند تا همه در جهت ساقط کردن سلسله پهلوی تلاش کنند. در شب اول ماه محرم (10 آذر 57 )تظاهرات وسیعی در تهران و شهرستان‌ها روی داد که در مبارزات سیاسی دنیا بی سابقه بود. مردم در سراسر کشور فریاد «الله اکبر» و «لااله الاالله» سر می‌دادند. در جریان این تظاهرات‌ها در تهران و شهرستان‌ها تعداد زیادی شهید شدند. حضرت امام (ره) به مناسبت کشتار روز اول محرم پیامی به ملت ایران صادر نمودند. در اعلامیه امام آمده بود: «بار دیگر دست جنایتکار شاه از آستین خیانتکار دولت یاغی نظامی بیرون آمد ملت ایران را در آستانه ماه محرم، ماه مقابله اسلام و حق و عدالت با جنود شیطان و طاغوت به خاک و خون کشید ... اخبار طاقت فرسای سراسر ایران عزیز تا این ساعت که یک روز از محرم نگذشته است روح و جان اینجانب را معذب نمود اخبار این شب و روز معرف ابعاد جنایت‌های شاه و دولت یاغی است، و نیز نشان دهنده شجاعت و شهامت بی مانند ملت غیور است. اکنون دشمنان اسلام و ایران هواداران رژیم یزیدی در مقابل هواداران قرآن و اسلام و مخالفان سر سخت رژیم طاغوتی ابوسفیانی صف بندی نموده و می‌خواهند شعار اسلامی و حسینی را که برای احیای اسلام و به دست آوردن آزادی و استقلال و برقراری حکومت قرآن به جای سلطه شیطان و حکومت قانون عدل در مقابل قانون جنگل است با مسلسلها و توپ و تانکها که از خون دل ملت محروم تهیه شده است ،جواب دهند، غافل از آنکه ملتی که با بیداری و هوشیاری به پا خاسته و نهضت اصلیش را وظیفه شرعی الهی تشخیص داده است به این سلاحهای زنگ زده با تمسخر می‌نگرد.»

جالب توجه اینکه راهپیمایی‌های ملت در آغاز محرم حکومت را در مقابله با این مراسم که علنا شکل سیاسی به خود گرفته بود، دچار تفرقه تشتت نموده بود. به طوری که قره باغی وزیر کشور وقت در این باره می‌نویسد: «جلسه شورای امنیت ملی تشکیل شد. می‌خواهیم ببینیم که آیا اجازه بدهیم تاسوعا و عاشورا صورت بگیرد، تظاهرات یا نه ؟ بنده می‌گویم که در دولت نظامی با وجود حکومت نظامی، ما که می‌دانیم مقصود از این تظاهرات چیست، واقعا عزاداری نیست، بلکه استفاده سیاسی است، باید این منع بشود. رئیس ستاد که نخست وزیر است و جانشین رئیس ستاد ارتش است می‌گوید شما اگر جلوی این تظاهرات را بگیرید، اگر تظاهرات بکنند و دستور بدهید که جلوی اینها را بگیرند، ممکن است وقایع اکتبر شوروی پیش بیاید. یعنی سربازان شما بپیوندند به انقلاب.»‌

تاسوعا و عاشورا آخرین پیام ملت ایران به رژیم شاه بود. با نزدیک شدن تاسوعا در سطح بالای حکومت، خصوصا بین اردشیر زاهدی و سپهبد ناصر مقدم، رئیس ساواک اختلافاتی بروز کرد. اردشیر زاهدی سفیر ایران در آمریکا بود که به تازگی به تهران بازگشته و با توجه به حوادث اخیر ایران معتقد بود که با خشونت و تندی باید نهضت اسلامی را سرکوب کرد واز تشکیل حکومتی قوی و اقدامی نظامی برای سرکوب مخالفان طرفداری می‌کرد. از سوی دیگر بعضی از نظامیان تندرو از جمله ارتشبد اویسی هم از زاهدی جانبداری می‌کردند. اما ارتش بخصوص لشکر گارد شاهنشاهی بیش از همه از احتمال جنگ مسلحانه، شورش و درگیری می‌ترسید.‌‌ استراتژی نهضت انقلابی هم این بود که برای راهپیمایی‌های روزهای تاسوعا و عاشورا، به وسیله تحریک احساسات و ایمان مردم آنها را آماده سازند. راهپیمایی‌های عظیم و میلیونی تاسوعا و عاشورا که با مدیریت و تلاش دکتر بهشتی شکلی بسیار منظم به خود گرفته بود، با تائید حضرت امام خمینی(ره) بر گزار شد. منابع مختلف خبری جمعیت این راهپیمایی‌ها را میلیونی گزارش کردند. مهمترین ویژگی تظاهرات و راهپیمایی تاسوعا و عاشورای این سال علاوه بر عظمت و شکوه جمعیت انسانی و اقتدار نهضت اسلامی، انضباط و نظم حاکم بر آن بود. راهپیمایان پس از انجام مراسم ، قطعنامه‌ای 17 ماده ای را که توسط دکتر بهشتی و چند نفر از یاران و نزدیکان وی تهیه شده بود امضا و تائید نمودند. از مهمترین مفاد قطعنامه می‌توان به موارد زیر اشاره نمود: «1 ـ حضرت آیت الله العظمی امام خمینی رهبر امت و خواسته‌های ایشان خواست عموم ملت است 2 ـ سقوط و برچیده شدن بساط شاه، رژیم سلطنتی استبداد و پایان یافتن همه گونه آثار استعمار خارجی که با استبداد داخلی پیوند بنیادی دارد و استقلال واقعی قدرت به مردم مسلمان و مبارز ایران 3 ـ برقراری حکومت عدل اسلامی بر اساس آرای مردم و حفظ و پاسداری استقلال و تمامیت ارضی کشور و تامین آزادیهای فردی و اجتماعی با معیارها و ضوابط اسلامی.»‌

امام خمینی (ره) راهپیمایی عظیم و میلیونی تاسوعا و عاشورای 1357 را رفراندومی بدون شمارش آرا دانستند که طی آن مردم به عدم مشروعیت رژیم رای داده و خواستار تشکیل حکومت عدل اسلامی شده‌اند. همچنین ایشان پس از این حرکت تاریخی و سرنوشت ساز ملت ایران، پیامی خطاب به ملت ارسال داشت. راهپیمایی‌های با شکوه تاسوعا و عاشورای سال 1357 بازتاب‌های وسیعی در داخل و خارج از کشور داشت که در پایان این مقال به برخی از آنها اشاره می‌شود. رادیو کلن راهپیمایی تاسوعا وعاشورا را «نقطه اوج تظاهرات مخالفین رژیم از شروع جنبش سیاسی ایران» نامید. آسوشیتدپرس راهپیمایی عاشورا را از قول ناظران بی طرف بزرگترین راهپیمایی پایتخت اعلام کرد «که مشابه آن در شهرهای مختلف بر پا شد.» رادیو مسکو گفت: «تظاهرات تهران و سایر شهرهای ایران با وضوح تمام ثابت کرد که اتهام رژیم مبنی بر مخالفت گروهی مرتجع کاملابی اساس است.» خبر گزاری فرانسه هم اعلام کرد: «در مقابل ابعاد وسیع تظاهرات مردم ،مخالفان دیگر نمی توانند با شاه مصالحه کنند.»