نقش محوری کعبه در هدایت جهانیان

نویسنده: سیدحسین فروغیان

نمادهائی در هر دین و آیینی نقش اساسی ایفا می‌کنند؛ زیرا زبان نماد، از گویایی و رسایی بسیاری برخوردار است؛ چرا که با نمادی می‌توان مجموعه‌ای از مفاهیم کلیدی را به مخاطب و گیرنده پیام منتقل کرد. نمادها، هم چنین هویت بخش هستند، زیرا هر گروه، ملت و امتی می‌کوشد تا خود را با جداسازی از دیگری، بشناسد و بشناساند. از این جاست که در همه آیین‌ها و ادیان و حتی گروه‌های اجتماعی می‌توان نمادهائی را ردگیری کرد.

کعبه، یکی از مهم‌ترین نمادهای دین اسلام است. هر چند که برخی با انتخاب دروغین هلال ماه می‌کوشند تا نماد دیگری را به عنوان نماد برتر و عالی اسلام قرار دهند، ولی هر مسلمان و غیرمسلمانی می‌داند که کعبه‌ای که هر روز مسلمانان چندین بار در برابر آن می‌ایستند و بدان سو نماز می‌خوانند، نماد اصلی و هویت بخش مسلمانی است. نویسنده در این مطلب بر آن است تا نقش کلیدی کعبه را در آیین اسلام از زبان قرآن تبیین و تحلیل کند. با هم این مطلب را از نظر می‌گذرانیم.

در آیات سوره بقره از جمله آیه 144 آن، گزارشی از علاقه‌مندی شدید پیامبر(ص) برای انتخاب کعبه به عنوان قبله مسلمانان آورده شده است. پیامبر گرامی(ص) مدت‌ها در انتظار آن بود تا حکمی از سوی خداوند درباره تغییر قبله نازل شود؛ زیرا تغییر قبله افزون بر این که یکی از نشانه‌های پیامبر آخر زمان است، بیانگر هویت مستقل اسلام نسبت به شرایع یهودی و مسیحی نیز می‌باشد که قبله آنان بیت‌المقدس است.

هر آیین و دینی بر آن است که نمادهای خاص خود را داشته باشد تا عامل اشتراک پیروان و جدایی از دیگر پیروان شرایع و آیین‌ها باشد. در اسلام می‌توان نمادهای چندی را یافت که موجبات این هویت بخشی به امت اسلام می‌شود که از جمله آنها می‌توان به اذان، مسجد، کعبه، حج و مانند آن اشاره کرد. البته مسلمانان در برخی از کشورهایی که با گروه‌های آیینی دیگر زندگی می‌کنند، می‌کوشند تا از طریق حجاب، کلاه و جامه خاص اسلامی، ریش و محاسن و مانند آن، خود را از دیگران متمایز سازند. شاید همین مسئله موجب شده است تا در بخش‌های دیگر نیز برای نمادسازی اقدام کنند؛ چنان که در مقابل نماد مسیحی صلیب و نماد یهودی ستاره داود(ع)، نماد هلال ماه را برگزیدند تا این گونه خود را از ملت‌ها و امت‌های دیگر جدا سازند.

کعبه، نماد هویتی اسلام

کعبه مهم‌ترین نماد و محوری‌ترین عامل هویت بخش برای مسلمانان است. در زمانی که مسلمانان در مکه زندگی می‌کردند، قبله ایشان بیت المقدس در فلسطین بود؛ زیرا خانه خدا، در آن زمان آکنده از بت‌های گوناگون بود که تا بیش از سیصد بت گزارش شده است. اگر مسلمانان به سمت کعبه نماز می‌گذاشتند متهم به پرستش بتها ن می‌شدند، افزون بر این که ن می‌توانستند هویت خود را به عنوان مسلمان از مشرکان جدا سازند. اما زمانی که مسلمانان پس از هجرت بزرگ در مدینه گرد هم آمدند، آیین توحیدی مسلط بر شهر مدینه، یهودیت بود که به سوی بیت المقدس می‌ایستادند و عبادت می‌کردند. این جا بود که تفاوت میان مسلمانان و یهودیان از دست می‌رفت. از این رو، لازم بود تا هویت مستقل خود را باز یابند. نگاه پیامبر(ص) به آسمان وحی و انتظار نزول حکم تغییر قبله، بیانگر جایگاه ارزشمند نماد هویت بخشی چون قبله است؛ زیرا وحدت قبله بیانگر وحدت در فکر و عمل است؛ این در حالی است که اسلام هر چند تصدیق کننده تورات است، ولی ناسخ آن نیز به شمار می‌آید؛ زیرا با نزول قرآن، اسلام پیامبران به کمال و تمامیت خود رسید. از سوی دیگر، شریعت موسوی که یهودیان به ظاهر پایبند آن هستند، تحریف شده و از مسیر خود نیز بیرون رفته است. از این رو هرگونه اشتراک، در زمانی که اسلام می‌کوشید تعریف جدیدی از دین داری و توحید بیان کند می‌توانست موجب اغرای دیگران به جهل شود و توده‌های مردم نتوانند به جداسازی دو شریعت اقدام کنند در دام خطا و اشتباه افتند. بنابراین معلوم است که تغییر قبله تنها یک امر عادی و معمولی نیست، بلکه از جایگاه بسیار مهم و اساسی برخوردار می‌باشد. همین مطلب را می‌توان از «تقلب وجه» پیامبر(ص) و اهتمام وی به آن به دست آورد. هر چند که از نظر اسلام، به هر جا رو شود، خداوند در همان سمت و روست، ولی قبله‌ای چون کعبه می‌تواند عامل اتحاد و وحدت امت اسلام شود.علامه طباطبایی در ذیل آیه144 سوره بقره می‌نویسد: قبله قرار گرفتن خانه‌ای از خانه‌ها چون کعبه و یا بنائی از بناها چون بیت‌المقدس و یا سنگی از سنگ‌ها چون حجرالاسود، که جزء کعبه است، از این جهت نیست که خود این اجسام برخلاف تمامی اجسام دیگر، اقتضای قبله شدن را دارد، تا تجاوز از آن و نپذیرفتن اقتضای ذاتی آنها محال باشد و در نتیجه ممکن نباشد که حکم قبله بودن بیت‌المقدس دگرگون شود و یا لغو گردد، بلکه تمامی اجسام و بناها و جمیع جهات از مشرق و مغرب و جنوب و شمال و بالا و پائین، در نداشتن اقتضای هیچ حکمی از احکام، برابرند؛ چون همه ملک خدا هستند، پس خدا هر حکمی- که بخواهد و به هر قسم که بخواهد و در هر زمان که بخواهد- در آنها می‌راند و هر حکمی هم که بکند به منظور هدایت خلق و بر طبق مصلحت و کمالاتی است که برای فرد و نوع آنها اراده می‌کند، پس او هیچ حکمی نمی‌کند مگر به خاطر این که به وسیله آن حکم، خلق را هدایت کند؛ و خداوند هم جز به سوی آنچه که صراط مستقیم و کوتاه ترین راه به سوی کمال قوم و صلاح ایشان است، هدایت نمی کند. (المیزان، ج1، ص صفحه 480) خداوند در آیه115 سوره بقره به این نکته توجه داده است که تفاوتی میان جهتی با جهتی دیگر نیست و به هر سمت رو شود خداوند همان سمت است، ولی انتخاب قبله برای نمازگزاردن برای ایجاد همان هویت و وحدت میان امت اسلام است.

کعبه، معبد توحید

در این که چرا کعبه به عنوان قبله امت اسلام انتخاب شده و از بیت‌المقدس قبله نخست عدول شده است، مطالب بسیاری گفته اند. اما با نگاهی به آیات قرآنی می‌توان دریافت که کعبه نخستین عبادتگاه موجود در زمین است. (آل عمران، آیه 96 و نیز حج، آیه26) این خانه که پیش از ابراهیم(ع) و بر پایه برخی روایات حتی در زمان هبوط حضرت آدم(ع) برای قبله و عبادت انتخاب شده بود، در زمان حضرت ابراهیم(ع) با مشارکت فرزندش اسماعیل(ع) ساخته یا بازسازی شد.

از برخی روایات استفاده می-شود که کعبه در عصر نوح هم بوده و در توفان هم از غرق آزاد شده است. (تفسیر نورالثقلین، ج3، ص 495) علامه طبرسی با استفاده از واژه «یرفع» بر این باور است که خانه کعبه پیش از حضرت ابراهیم(ع) وجود داشته است و آن حضرت(ع) ماموریت داشته است تا با کمک فرزندش اسماعیل(ع) آن را نوسازی کند. (مجمع-البیان، ج1 و 2، ص389)

به هر حال، خداوند حضرت ابراهیم(ع) را مامور کرد تا کعبه را به عنوان جلوه گاه توحید و یکتاپرستی بسازد یا بازسازی نماید (آل عمران، آیه 96) و مردم را به عبادت پروردگار آن خانه بخواند. از آیه 3 سوره قریش نیز بر می‌آید که همه انسان‌ها ماموریت دارند تا کعبه را به عنوان معبد توحید انتخاب کرده و پروردگار آن را بپرستند.

هم چنین از آیاتی چون 125 سوره بقره و 35 و 37 سوره ابراهیم و 26 و 29 و 33 سوره حج بر می‌آید که این خانه، دارای قدمت تاریخی و کهن می‌باشد و یک اثر باستانی در عبادت انسان‌ها به شمار می‌آید. بنابراین، با نگاهی به تاریخ خانه خدا می‌توان دریافت که کعبه، نماد توحید و معبد یکتاپرستی در طول تاریخ بوده است. از این رو خداوند در آیات 96 و 97 سوره آل عمران آن را از آیات و نشانه‌های روشن برای هدایت جهانیان بر می‌شمارد؛ زیرا هر کسی با نگاهی به کعبه می‌تواند دریابد که انسان به طور فطری خداپرست بوده و به عبادت خداوند یکتا در طول تاریخ می‌پرداخته است. همین جایگاه توحیدی کعبه است که برای آن احترام و حرمت ویژه‌ای در پیشگاه خداوند ایجاد نموده است (بقره، آیه 125 و مائده، آیات 2 و 97) و هر کسی اگر بخواهد موجبات جلب رضایت الهی را فراهم آورد می‌تواند با احترام و حرمت گذاری به کعبه این رضایت و خشنودی الهی را کسب کند. (مائده، آیه 2)

ویژگی‌های کعبه

کعبه افزون بر ویژگی‌های پیش گفته دارای اهمیت و ارزش دیگری نیز می‌باشد و آن امن بودن برای انسان‌ها است. خداوند در آیه 125 سوره بقره، کعبه را مکانی امن برای انسان‌ها بر می‌شمارد که جان و جسم ایشان در این مکان در امنیت و آرامش است. به این معنا که کعبه از نظر تشریعی و تکوینی از خصوصیت امنیت بهره می‌برد. بنابراین، می‌توان گفت که هر کسی که در کعبه قرار می‌گیرد از نظر جسمی در امنیت و از نظر روحی در آرامش قرار می‌گیرد. البته آثار این امنیت در پیرامون خانه نیز یافت می‌شود و کسانی که در پیرامونش قرار می‌گیرند نیز از امنیت و آرامش جسم و جان و روح و روان بهره مند می‌شوند.
از آیه 125 سوره بقره بر می‌آید که خانه خدا، برای کسانی که درآن جا حضور می‌یابند، مکان امنی است. بنابراین هیچ کس نمی‌تواند متعرض کسانی شود که در آن جا حتی به عنوان پناهندگی حضور یافته‌اند. (مجمع البیان، ج1و 2، ص 383)

از دیگر ویژگی‌های کعبه می‌توان به برکت اشاره کرد خانه خداوند براساس آیه 96سوره آل عمران، دارای برکت و خیر فراوان برای کسانی است که درآن جا حضور می‌یابند. خیر و برکت به آن نعمت مادی و معنوی گفته می‌شود که آثار آن در زندگی بشر چیزی جز کمال نیست. به این معنا که انسان از هر چیزی که به وی داده می‌شود به بهترین شکل بهره می‌گیرد و آثار آن در کمال یابی وی نقش اساسی ایفا می‌کند. این دسته از نعمت‌های الهی به عنوان خیر و برکت شناخته می‌شوند.

از دیگر ویژگی‌های کعبه می‌توان به لزوم نمازگزاران به سوی آن اشاره کرد. (بقره، آیه 143 و تفسیر نورالثقلین، ج1، ص 136، حدیث 415) البته برای کسانی که درمکه هستند، مسجدالحرام قبله می‌شود که کعبه در وسط آن قراردارد و یا برای کسانی که در بیرون مکه هستند خود مکه قبله می‌شود که باز به سبب وجود کعبه درآن ناحیه و سمت است. (بقره، آیات 144و 149و 150)
همچنین کعبه نقش محوری در مناسک حج از جمله اطراف و قربانی به طرف آن دارد (حج، آیات 29 و 33) چنان که کعبه و جهت مسجدالحرام و مکه، درهر ذبح و کشتاری لازم است. بدین معنی که هرحیوانی را باید به سمت قبله ذبح کرد، درغیر این صورت آن ذبح، حرام می‌شود.

نام‌های کعبه

درقرآن برای کعبه نام‌های چندی گفته شده است. از جمله این که از آن «بیت» درآیاتی چون 125 و 127 و 158 سوره بقره و 97 سوره آل عمران و 3 سوره قریش تعبیر شده است. بیت به معنای خدا است لذا از آن به خانه یاد می‌شود. نام دیگر آن «البیت حرام» است که به معنای خانه ای است که دارای حرمت و احترام است و می‌بایست قداست آن را حفظ کرد. (مائده آیات 2 و 97 و ابراهیم، 37)

«البیت التعیق» به معنای خانه کهن و قدیمی و یا با ارزش است. خداوند درآیات 29 و 33 سوره حج از خانه کعبه به این نام یاد کرده است.

چهارمین نامی که در قرآن برای کعبه بیان شده است. «بیت المعمور» است. که برخی از مفسران چون زمحشری مقصود از آن را کعبه دانسته‌اند (کشاف، ج 4،ص 408) و برخی آن را خانه در مقام قدس می‌دانند.

پنجمین نام قرآنی کعبه، «بکه» است که در آیه 96 سوره آل عمران به آن تعبیر شده است. بکه به معنای جایی است که ازدحام در آن می‌شود. از آن جایی که در هنگام طواف حاجیان در اطراف آن ازدحام می‌کنند، از خود خانه خدا و کعبه به بکه تعبیر شده است.(مفردات الفاظ قرآن کریم، ص 140)

از امام باقر (ع) روایت شده که بکه همان موضع بیت است و مکه به اطراف حرم اطلاق می‌شود. (تفسیر عیاشی، ج1، ص 187، حدیث 96)

نقش هدایتگری کعبه

کعبه در آیین اسلام نقش‌های چندی را ایفا می‌کند که برخی از آن‌ها بیان شد. از جمله به نقش کعبه در نماز و حج و قربانی و ذبح اشاره شد. خداوند در آیه 97 سوره مائده، کعبه و زیارت آن را عامل تقویت دین مردم و بهره‌مندی از دنیا می‌داند. در روایتی از معصوم(ع) آمده است: مقصود از «قیاما للناس» در آیه آن است که جامعه در دین و معاش و معاد خود از این زیارت و وجود کعبه بهره مند می‌شود. (عیاشی، ج 1، ص 187، حدیث 96)

از امام صادق(ع) روایت است که فرمود: خداوند کعبه را قیام برای دین و معیشت مردم قرار داده است. (همان، حدیث 211) بنابراین می‌توان گفت که کعبه تنها در زندگی معنوی انسان‌ها نقش ایفا نمی‌کند بلکه در زندگی مادی و دنیوی آنان نیز نقش حیاتی و اساسی دارد. از آیات سوره فیل و قریش نیز این معنا حاصل می‌شود که چگونه کعبه وسیله اتحاد و اعتبار قریش شده و امنیت سفرهای تجاری آنان را موجب شده و عاملی در کسب معنویت و درآمد برای ایشان است. بنابراین، نقش کعبه را نمی‌توان تنها در حوزه معاد و معنویت خلاصه کرد.

البته مهم‌ترین نقشی که قرآن برای کعبه بیان کرده است، همان نقش هدایتی کعبه برای جهانیان است.خداوند در آیاتی از جمله 142 و 143 و 150 سوره بقره و 96 سوره آل عمران، به نقش هدایتی کعبه برای همه جهانیان اشاره کرده است. از این آیات می‌توان این را به دست آورد که هر کسی هدایت راستین و خط مستقیم کمال را بخواهد می‌بایست به کعبه به عنوان مهم‌ترین وسیله هدایتی توجه پیدا کند.

توده‌های مردم که از آنان به ناس تعبیر می‌شود می‌توانند در کنار کعبه و یا با قصد آن در مسیر توحیدی قرار گیرند و از پراکندگی و شکار دشمنان دین شدن در امان مانند. از این رو در آیه 125 سوره بقره، از خانه خدا به عنوان محل اجتماع و بازگشت پی در پی مردم یاد شده است. بی گمان دیده‌اید که گله‌های گوسفند در صحرا پراکنده‌اند و هنگامی که چنین هستند در دام دشمن قرار می‌گیرند و گرگها، آنها را جداگانه می‌درند، ولی وقتی اجتماع می‌کنند، هیبت اجتماع آنان، دشمنان را هراسان کرده و می‌پراکند و امنیت جسم و جان و آرامش روح و روان را برای ایشان به ارمغان می‌آورد. نقشی که کعبه برای توده‌های مردم ایفا می‌کند چنین نقشی است که اجازه نمی‌دهد تا گرگان دین و ایمان ایشان را بربایند و بدرند. حضور توده‌های مردم در مکه موجب می‌شود تا فرهنگ درست زندگی را بیاموزند و آداب آن را بشناسند و طهارت جسم و جان خود را با تعامل با دیگران یاد بگیرند و توانایی انجام عبادت درست را به دست آورند. (بقره، آیه 125 و حج، آیه 26) از این رو عمران واقعی در بیت معمور با حضور حاجیان که قصد طهارت و پاکی و کمال دارند، تحقق می‌یابد.(طور، آیات 1 و 2 و کشاف، ج 4، ص 408)

هرانسانی می‌تواند در زمان اعتکاف و وقوف مدت کوتاه در این محیط، از فرهنگ‌های گوناگون، اطلاعات مفید و کار آمد به دست آورد و خود را به سوی کمال و تعالی بهتر و بیش تر بکشاند. حضور در اجتماع توده‌های مردمی و انجام کارهایی چون طواف و رکوع و سجود، آموزش عملی عبادت و زندگی اجتماعی و بهره‌مندی از دانش‌ها و تجربیات یکدیگر و دستگیری از دیگران است. این مطلبی است که می‌توان از آیه 125 سوره بقره به دست آورد. به هرحال، کعبه تنها نشانه‌ای کوچک برای بشر نیست بلکه نمادی بزرگ از خداوند بزرگ و یکتاست تا آدمی راه گم نکند و هدایت راستین را در کنار آن و به سوی مقصد یگانه بیابد.

روزنامه کیهان، شماره 19767 ، 25/7/89، صفحه 6