قیاس خلف

كلمات كليدي : قياس خلف، قياس مستقيم، ابطال نقيض

نویسنده : مهدي افضلي

در تعریف قیاس خلف گفته‌اند:

"قیاسی است مرکب که در آن مطلوب را با ابطال

نقیض آن ثابت کنند".

این قیاس در مقابل قیاس مستقیم/ مباشر قرار دارد که در آن مستقیما بر خود مدعا استدلال اقامه می‌شود. دلیل اعتبار قیاس خلف این است که به قاعده امتناع اجتماع و ارتفاع نقیضین اتکا دارد، اگر یکی از نقیضین اثبات شود، لاجرم دیگری ابطال خواهد شد، اگر یکی ابطال شود آن دیگری اثبات می‌شود. در حقیقت پناه بردن به قیاس خلف به این دلیل است که گاهی به هر دلیلی امکان اقامه استدلال بر خود مطلوب نیست، از راه ابطال نقیض مطلوب،‌ خود آن ثابت می‌شود.

مرکب بودن این گونه قیاس از این جهت است که از دو قیاس تشکیل شده است، یکی استثنایی و دیگری اقترانی. شیوه اقامه این نوع قیاس بدین صورت است که نقیض مطلوب را صادق فرض می‌کنند و آنرا به یکی از مقدمات صادقه ضمیمه می‌کنند،‌ از کنار هم قرار گرفتن‌ آن‌ها نتیجه‌ای که حاصل می‌شود با مقدمه دیگر که آن نیز بالفرض صادق است نمی‌سازد، در نتیجه اثبات می‌شود که مطلوب ثابت است. از باب نمونه:

هر جانداری حساس است

بعضی جانداران انسان نیستند

بعض حساس‌ها انسان نیستند

ادعا این است که نتیجه‌ مذکور صادق است، اگر قضیه "بعضی از حساس‌ها انسان نیستند" صادق نباشد، نقیض آن یعنی "هر حساسی انسان است" صادق خواهد بود، زیرا نقیض سالبه جزئیه موجبه کلیه است. حال قضیه "هر حساسی انسان است"را کبری و صغرای قیاس اصلی را در این جا نیز صغرا قرار می‌دهیم، چنین شکلی به خود خواهد گرفت:

هر جانداری حساس است

هر حساسی انسان است

نتیجه‌ای که از این قیاس حاصل می‌شود یک موجبه کلیه است: "هر جانداری انسان است". ولی چنان‌که ملاحظه می‌شود این نتیجه با یکی از مقدمات اصلی که صدق آن مفروض بود نمی‌سازد، زیرا این نتیجه یک قضیه موجبه کلیه است و موجبه کلیه نقیض سالبه جزئیه است که در قیاس اصلی کبرای چنین بود:"بعضی جانداران انسان نیستند". بدین ترتیب قیاس استثنایی مورد نظر چنین تکمیل می‌شود:

اگر قضیه "بعض حساس‌ها انسان نیستند" صادق نباشد، نقیض آن یعنی "هر حساسی انسان است" صادق خواهد بود، لکن این قضیه صادق نیست، در نتیجه قضیه‌ی بعض حساس‌ها انسان‌اند صادق می‌باشد.

منابع :

1) ابن سینا،‌ حسین بن عبدالله،‌ الاشارات و التنبیهات، مع الشرح للمحقق الطوسی،‌ قم، نشر البلاغه، 1375، ج1، ص282-283.

2) طوسی،‌ نصیر الدین،‌ اساس الافتباس, به تصحیح مدرس رضوی, (انتشارات دانشگاه تهران, 1326) ص319-322.

3) یزدی، مولی عبدالله، الحاشیه علی تهذیب المنطق، قم، موسسه النشر الاسلامی، 1363شمسی، ص95و96.

4) مظفر، محمد رضا، المنطق، (نجف اشرف، مطبعه النعمان، ط3). ص290-293.

5) خوانساری،‌ محمد، منطق صوری، (تهران، آگاه، 1373،‌ چاپ7)، ج2، ص172-173.


مقاله
نویسنده	مهدي افضلي

مقاله

نویسنده

مهدي افضلي

جدیدترین ها در این موضوع

دعا در نهج البلاغه

(به فرزندش امام حسن عليه السلام فرمود): در سؤال (حاجت) از پروردگارت اخلاص داشته باش؛ زيرا بخشش و محروم ساختن در دست اوست. 24 دی 1395, 23:41

عبادت و نیایش از دیدگاه نهج البلاغه

و اما این كه هر كارفرما كه مزدى مى‏ دهد به خاطر بهره‏اى است كه از كار كارگر مى ‏برد و كارفرماى ملك و ملكوت چه بهره‏اى مى‏تواند از كار بنده ضعیف ناتوان خود ببرد، و هم این‌ كه فرضاً اجر و مزد از جانب آن كارفرماى بزرگ به صورت تفضل و بخشش انجام گیرد پس چرا این تفضل بدون صرف مقدارى انرژى كار به او داده نمى ‏شود، مسأله‏ اى است كه براى این چنین عابدهایى هرگز مطرح نیست. 23 دی 1395, 1:47

خدایا! ببخش!

به آن نديدى. الهى! آنچه را كه به زبانم به تو تقرب جستم ولى دلم برخلاف آن بود بر من ببخش! الهى! اشارات چشم، و سخنان بيهوده، و مشتهيات دل 23 دی 1395, 1:44

خدایا! چهارپايان ما تشنه اند!

و ابرهاى باران دار به ما پشت كرده، و تو اميد هر غمزده اى، و برآورنده حاجت هر حاجتمندی. در اين زمان كه مردم ما نااميدند، و ابرها باران نداده اند، و چرندگان از بين رفته اند، از تو مى خواهيم كه ما را به اعمال زشتمان مؤاخذه نكنى، و به گناهانمان نگيرى. الهى! با ابر 23 دی 1395, 1:28

خدایا! حرمتم را به تنگدستى نشكن

دچار آيم، و به بدگويى آن كه از بخشيدن به من دريغ ورزد مبتلا گردم، و تو ماوراى اين همه، اختيـاردار بخشش و منـعى، چـه اينـكه بـر هـر چيـز تـوانـايـى. 23 دی 1395, 1:26

پر بازدیدترین ها

دعا و نیایش در نهج البلاغه

دعا وسیله ای است که تمام خلایق، خصوصاً انسانها از آن بیگانه نیستند و همیشه بدان توجه دارند و با زبان حال و قال از آن استفاده می کنند هر چند که واژه ای به نام دعا در میانشان مطرح نباشد چون هر کلمه و کلامی که از استمداد و ایجاد رابطه به خدا حکایت نماید دعاست 23 دی 1395, 0:15

دعا در نهج البلاغه

نیایش زیبا از نهج البلاغه

خدایا! امید به تو بستم تا راهنما باشى به اندوخته هاى آمرزش و گنجینه هاى بخشایش ! خدایا! این بنده توست که در پیشگاهت برپاست ، یگانه ات مى خواند و یگانگى خاص تو راست . جز تو کسى را نمى بیند که سزاى این ستایش هاست . مرا به درگاه تو نیازى است که آن نیاز را جز فضل تو به بى نیازى نرساند، و آن درویشى را جز عطا و بخشش تو به توانگرى مبدل نگرداند. خدایا! خشنودى خود را بهره ما فرما، هم در این حال که داریم ، و بى نیازمان گردان از اینکه جز به سوى تو دست برداریم ، که تو بر هر چیز توانایى. 23 دی 1395, 0:26

الهى! به تو پناه مى برم

رگهايم زده نشده، و به بدترين كردارم گرفتار نگشته ام، نه نسلم بريده شده، نه از دين برگشته ام، نه منكر پروردگارم هستم، نه از ايمانم دل نگرانم، نه عقلم دچار سرگردانى است، و نه به عذاب امم گذشته گرفتار گشته ام. صبح كردم در حالى كه 23 دی 1395, 0:17