می‌خواهی بااخلاق شوی؟

وقتى ما به خطبه‌ها، نامه‌ها و حكمت‏هاى متعدد نهج‌البلاغه نگاه مى‏كنيم، مى‏بينيم كه اين كتاب عظيم، بخش بزرگى از اخلاق را بيان كرده است. براى اينكه مدعايمان را ثابت كنم جملاتى از نهج البلاغه را به حضورتان عرضه مى‏داريم. يكى از امّهات مسائل اخلاق را عنوان مي‌كنيم تا ببينيم در نهج البلاغه راجع به اين موضوع چه سخنى گفته شده است. در علم «اخلاق» اين مطلب هست كه انسان اگر بخواهد زحمت بكشد و ملكات فاضله‏اى را كه براى روح انسانى تصور مى‏شود، تحصيل كند و ملكات رذيله را از خود دور كند، نيازمند است به اينكه از حظوظ و لذت‌هاى بدن خودش چشم‌پوشى كند تا روحش كمال پيدا كند. توضيح مطلب اين است: شما اگر بخواهيد يك صفت فاضله را پيدا كنيد، صفت شجاعت پيدا كنيد، صفت عدالت پيدا كنيد، صفت سخاوت پيدا كنيد بايد مدت‌ها نفستان را در فشار صبر و تزكيه قرار بدهيد، از شهوات خوددارى كنيد و از حظوظ و راحتي‌ها و لذت‌ها بكاهيد تا يك صفت فاضله‏اى را در روحتان ايجاد كنيد و همچنين بايد تا مى‏توانيد از هواها و لذت‌هاى نفسانى خود بكاهيد تا يك صفت رذيله‏اى را از خود دور كنيد. اصولا پيدا كردن هر يك از صفات فاضله، موقوف است به اينكه شما از هواهاى خودتان و از لذت‌هاى خودتان كسر كنيد. به دست آوردن كمالات نفسانى، كمال روح و تكامل روح شما توقف دارد به اينكه از حظوظ بدن و از لذت‌هاى بدن كسر كنيد. و هرچه از اين بيشتر كسر كنيد، به كمال روحتان بيشتر افزوده‏ايد و اسلام براى اين امر، برنامه خاصى درست كرده است. امام على (ع) اين مطلب عظيم را در دو جمله بيان فرموده است. آن حضرت در ضمن خطبه 183 با يك عبارت رسا و قليل اللفظ ولى پرمحتوى، اين معنا را روشن كرده و مى‏فرمايد: خذوا من اجسادكم فجودوا بها على انفسكم؛ از اجسادتان بگيريد، از اجسادتان كسر كنيد و به روحتان و بر نفستان منت بگذاريد و آن را به كمال برسانيد. اين جمله رساى امام على (ع) عبارت از يك موضوع كلى علم اخلاق است: اى انسانى كه مى‏خواهى تعالى پيدا كنى: يا ايها الْإِنْسانُ إِنّك كادِحٌ إِلى‏ ربِّك كدْحاً و خذوُا مِنْ اجْسادِكُم: راه تعالى و تكامل روح اين است. بايد از جسد بگيريد و به روان بيفزائيد. اين، خود، يكى از مهم‌ترين مسائل اخلاق است كه امام على (ع) با يك جمله بيان كرده است. مساله ديگر اين است كه گفته‏اند: اگر انسان بخواهد كه روحش ترقى پيدا كند، بايد به بدن سختى بدهد، به بدن فشار وارد كند. مثال مى‏آورند كه روح و بدن انسانى مانند دو كفه ترازو هستند. اگر اين كفه پايين بيايد، آن كفه بالا مى‏رود. شدت و فشار بر بدن، تكامل روح مى‏آورد. اسلام اعمال و رياضت‌هاى خاصى را وسيله تزكيه و تكامل نفس انسان مى‏شناسد و مى‏فرمايد: و انّما هِى نفْسى اروُضُها بِالتّقْوى‏ اين نفس من است كه آن را با تقوى رياضت مى‏دهم. يعنى همه رياضت‌ها و تحمل سختى و فشار براى تكميل روح، در اسلام امضاء نشده است. بلكه آنچه امضاء شده است، رياضت‌هاى خاصى است. انجام واجبات، رياضت است ترك محرمات، رياضت است يك قدم بالاتر انجام مستحبات، رياضت است ترك مكروهات، رياضت است. امام على (ع) مى‏فرمايد: با تقوى بايد بدن و نفس را رياضت داد تا انسان، مقام كمال مطلوب را پيدا كند. اينها خصوصياتى از امّهات مسائل اخلاقى است. امام على (ع)، در نهج البلاغه، از «صبر»، «رحمت»، «رجاء» و غيره صحبت كرده، و نيز از صفات «كبر»، «حسد»، «بخل»، «جرم» و غير آن صحبت فرموده است، خداوند به ما توفيق تخلّق به اخلاق الهى را عطا فرمايد.

رعايت اعتدال؛ رمز زندگی موفق

رئيس بنياد نهج‌البلاغه با تاكيد بر لزوم رعايت اعتدال در زندگي، گفت: اگر هر انسان مومن و مسلماني در زندگي خود به عدل و انصاف رفتار كند، نظام زندگي، نظامي عالي و انساني خواهد بود و همه زندگي خوب و خوشي خواهند داشت. آيت‌ا... سيدجمال‌الدين دين‌پرور در رابطه با جايگاه اعتدال و ميانه‌روي در دين اسلام اظهار كرد: اعتدال كه از خانواده عدالت است از مهم‌ترين اركان فرهنگ اسلامي است. وي افزود: ‌بزرگان اسلام همواره مردم را به داشتن عدالت، اعتدال و ميانه‌روي دعوت كرده‌اند و حتي در عبادت و نيايش با خداوند هم بايد مساله اعتدال و ميانه‌روي رعايت شود و در اين زمينه از تندروي و كندروي پرهيز كرد چه برسد به امور ديگر زندگي مانند برخورد با افراد، ورود در كارهاي اقتصادي، سياسي، برخورد با دوست و دشمن. رئيس بنياد نهج‌البلاغه افزود: قرآن كريم در رابطه با بحث اعتدال حتي به اين نكته اشاره مي‌كند كه با كساني كه با شما دشمن هستند و رو در روي شما ايستاده‌اند نيز بايد بر اساس اعتدال و عدالت رفتار كنيم و بيش از اندازه‌اي كه قانون شرع اجازه مي‌دهد نبايد نسبت به وي تعدي داشته باشيد. دين‌پرور گفت: ‌بنابراين بدون استثنا در همه موارد زندگي آنچه كه مي‌توانيم به عنوان يك كلمه رمز مطرح كنيم و اينكه در زندگي بايد نسبت به ديگران چگونه باشيم؟ كلمه «اعتدال و عدالت» است كه نقش مهمي در زندگي دارد و تمام قوانين دين بر محور اعتدال و عدالت است. وي با تاكيد بر اينكه «روال زندگي آدمي بايد بر اعتدال و عدالت باشد و وي بايد از تندروي و كندروي پرهيز كند» افزود: آدمي در طول زندگي نبايد از مرز زندگي خارج شود. رئيس بنياد نهج‌البلاغه گفت: حتي نظام آفرينش هم بر اعتدال و عدالت است، بنابراين انسان‌ها اگر مي‌خواهند در زندگي خود موفق شوند بايد در مرز اعتدال و عدالت حركت كنند. دين‌پرور گفت: شارع مقدس در مباحث گوناگوني چون مبحث اقتصادي بر رعايت قسط و عدالت تاكيد كرده است، بنابراين اگر هر انسان مومن و مسلماني در اين عرصه به كالا، ميزان خريد و نياز مردم توجه كند و عدل و انصاف را رعايت كند نظام زندگي، نظامي عالي و انساني مي‌شود كه همه در پرتو اين نظام مبتني بر اعتدال و عدالت به خوبي و خوشي زندگي خواهند كرد.