صرفه

كلمات كليدي : صرفه، تحدي، معارضه، اعجاز، همانند آوري

نویسنده : روح الله رضواني

"صرَفَ" در لغت به معنی بر گرداندن است، خواه بر گرداندن مطلق باشد یا بر گرداندن از حالی بحالی؛[1]

«..صَرَفَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لا یَفْقَهُونَ»[2]

«خداوند دلهایشان را (ازحق) منصرف ساخته چرا که آنها، گروهى هستند که نمى‌فهمند»

چیزی را از حالی به حالی بدل کردن‌[3] و برگردادن چیزی از صورت اولیه اش[4].

صرفه در اصطلاح عبارتست از سلب قدرت از فرد، افراد و یا گروهی از جانب خداوند چنانچه قصد همانند آوری قرآن را داشته باشند به بیان دیگر دلیل عجز بشر از همانند آوری قرآن معجزه بودن یا فصاحت و بلاغت آن نیست بلکه اراده خداوند بر این تعلق گرفته که قدرت بشر را از آوردن همانند قرآن بر حذر بدارد تا نتواند مثل و مانند قرآن را بیاورد[5].

تبیین علمی واژه صرفه

صرفه عبارتست از این که قرآن، فراهم آمده از مجموعه کلمات و حروف، به نظم خاص، و این نظم خاص هر قدر در رتبة عالی قرار داشته باشد به نفسه نمی تواند معجـزه به شمار آید تا مردم از همانند آوری آن عاجز باشند[6]، بلکه در صورتی معجزه می شود که خداوند قدرت دیگران را از ایشان سلب کند یا داعیه آنان را سلب کند، یا علومی را که آن ها می خواهند با قرآن معارضه نمایند از آن ها بگیرد، تا نتوانند همانند قرآن را بیاورند[7].

تاریخچه بحث صرفه

اصل فکر و اندیشه نظریه صرفه به "ابی الاسحاق ابراهیم النظام "(231 متوفی) نسبت داده شده است و این نسبت ادامه پیدا می کند تا این که قول به صرفه در این باب به صورت یک نظریه مطرح می شود، هر چند در اصل این نسبت که به "نظام" داده شده جای شک و تردید وجود دارد، به هر صورت در آن زمان قول به صرفه مشهور نبوده، ولی اکثر متکلمین در مباحث صرفه، اوّل قول "نظام"، و بعد از آن تعدادی افراد دیگر را مطرح می کنند، و صورت تکاملی بحث را به "سید مرتضی" نسبت می دهند[8].

طرفداران نظریه صرفه در اعجاز قرآن

از جمله افرادی که نظریه صرفه را پذیرفته اند می توان به "شیخ مفید" اشاره کرد، ایشان در کتاب "اوائل المقالات" می گوید؛ جهت اعجاز قرآن قول به صرفه است، هر چند "علامه مجلسی" در "بحار الانوار" می گوید ایشان اخیراً از موضع خود برگشته اند.

"شیخ طوسی" نیـز در اوائل، وقتی در شرح کتاب جُمل و العلم و العمل می پردازد، قول به صرفه را بر می‌گزیند[9]، بعداً از این نظریه برمی گردد و در کتاب "اقتصاد دلیل اعجاز قرآن را فصاحت و نظم اسلوب آن می داند[10]. جمال الدین خوانساری[11] و...قایل به نظریه صرفه بوده اند.

اثبات تحدی قرآن و نظریه مخالفان

در مقابل قول به صرفه نظریه ای قرار دارد که قایل به اعجاز و دعوت به مبارزه طلبی قرآن می باشد، آنان برای اثبات تحدی قرآن و دعوت معارضین به مبارزه طلبی، ادعای تواتر می نمایند و می گویند:«تحدی و مبارزه طلبی قرآن باتواتر ثابت شده است »[12] ماهیت و ادعای خود قرآن نیز مؤید این مدعاست که معجزه بودن در خود قرآن خیلی به صورت واضح مطرح

است چنان چه می فرماید:

«قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْإِنْسُ وَ الْجِنُّ عَلى‌ أَنْ یَأْتُوا بِمِثْلِ هذَا الْقُرْآنِ لا یَأْتُونَ بِمِثْلِهِ وَ لَوْ کانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهیراً»[13]

«بگو اگر انسانها و پریان (جن و انس) اتفاق کنند که همانند این قرآن را بیاورند، همانند آن را نخواهند آورد هر چند یکدیگر را (در این کار) کمک کنند»[14]

اکثر متفکران مسلمان نیز دعوت به تحدی قرآن را تأیید نموده اند و قرآن را معجزه می دانند و دراین مورد آنان عموماً به آیات تحدّی استناد نموده اند[15].

بطلان نظریه صرفه

نظریه صرفه و ادعای بازگرداندن اعجاز قرآن به صرفه، مخالف متن آیات تحدّی است.[16] افزون بر این، اساساً اگر اعجاز قرآن مربوط به سلب انگیزه یا توان آدمی باشد، هیچ گونه فضیلتی برای قرآن محسوب نمی شود و تحدّی به همانندآوری قرآن مفهوم نخواهد داشت، درست مانند آن که دست کسی را ببندند و در همین حال او را به مبارزه و دفاع از خود فرا خوانند، طبیعی است که چنین دعوتی لغو است. اما دعوت به مبارزه طلبی قرآن لغو نیست، زیرا نشان می دهد که این کلام از تأیید ویژه ای بر خور دار است و هیچ فرد موحد باوری نمی کند که دعوت خدای حکیم به تحدّی قرآن امری لغو تلقی شود[17].