قیاس مساوات

كلمات كليدي : مركب، مساوات، مماثل، مشابه

نویسنده : مهدي افضلي

قیاس مساوات از جمله قیاس‌های مرکب است که در برخی موارد از آن بهره جسته می‌شود. دلیل نامگذاری آن به قیاس مساوات، مثالی‌است که منطق‌دانان برای این نوع قیاس استفاده می‌کنند: الف مساوی با "ب" و "ب" مساوی با "ج" است .: الف مساوی با "ج" است. به نظر میرسد این نام گذاری دلیل خاص دیگری ندارد، وگرنه در قالب آن چیزهایی نیز بیان می‌شود که مشتمل بر تساوی نیست، بلکه میان اطراف قضیه نوعی مشابهت، مماثلت و مانند آن برقرار است.

در قیاس مساوات وقتی می‌توان از درستی آن سخن به میان آورد که مقدمه خارجی که در کلام ذکر نمی‌شود صدق کند. از باب نمونه کبرای کلی همانند مساوی مساوی، مساوی است؛ جزء جزء، جزء است، ولی اگر مقدمه خارجی کاذب باشد در این صورت قیاس مورد نظر نیز کاذب خواهد بود. از باب نمونه گفته می‌شود دو نصف چهار است و چهار نصف هشت است، از این‌جا نمی‌توان نتیجه گرفت که دو نصف هشت است، زیرا رابطة میان دو و هشت، یک‌چهارم بودن است نه نصف، به این دلیل قضیة مذکور کاذب است.

مشکل عمده‌ای که در این نوع قیاس وجود دارد این است که حد وسط در قضیه به تمام و کمال تکرار نشده است. بدین رو یکی از شرایط عمومی قیاس‌های اقترانی که تکرار حد وسط باشد در آن رعایت نشده است. از باب نمونه در همان مثال پیش‌گفته اگر قیاس با تمام شرایط بیان شود بدین شکل خواهد بود:

1."الف" مساوی با "ب" است

2. "مساوی با "ب"" مساوی با "ج" است

3. .: "الف" مساوی با"ج" است

ولی به نحو متعارف به جای (2)گفته می‌شود: "ب" مساوی با"ج" است.

برای رفع این مشکل، باید با استفاده از همان قالب کلی این قیاس را به شکل واقعی آن برگرداند. نحوة تحویل آن به یک قیاس منتج بدین صورت است که آنرا به دو قیاس حملی تحلیل کنیم.

قیاس اول بدین شکل است:

1. "الف" مساوی "ب" است،

2. "هر چیزی مساوی ب" مساوی با مساوی "ج" است

قضیه (2) از مقدمه دوم قیاس مساوات مبنی بر این‌که "ب" مساوی "ج" است اخذ شده است. طبق این مقدمه "چیزی مساوی ج" تعبیر دیگر از "ب" است. اگر گفته شود: هر چیزی مساوی با "ب" مساوی "ب" است قضیة صادقی است. لذا می‌توان به جای تعبیر "چیزی مساوی ج"، "ب" را قرار داد و قضیة بدین گونه شکل می‌گیرد:

3. مساوی ب مساوی با مساوی ج است؛ نتیجة حاصل از این مقدمات چنین است

4. الف مساوی با مساوی ج است.

قیاس دوم نیز بدین قرار ترتیب داده می شود

1. الف مساوی با مساوی ج است، کبرای آنرا همان مقدمه خارجی پیش‌گفته قرار می‌دهیم

2. مساوی با مساوی "ج" مساوی با "ج" است، با حذف حد وسط، یعنی " مساوی با مساوی "ج" این نتیجه حاصل می‌شود:

3. "الف" مساوی با "ج" است. (مطلوب)