چگونه به عیوب خود واقف شویم؟

نقطه‌ شروع‌ اصلاح‌، اصلاح‌ خویشتن‌ است‌. اصلاح‌ خود در فكر وعمل‌، اولین‌ وظیفه‌ مهم‌ هر كسی‌ است‌ كه‌ باید بدان‌ بیندیشد و بپردازد. از نظرحضرت‌ علی‌(ع)، ناتوان‌ترین‌ مردم‌، كسی‌ است‌ كه‌ از اصلاح‌ خود ناتوان‌ و عاجز باشد. كسی‌ كه‌ كاستی‌ها و عیوب‌ خود را می‌شناسد ولی‌ هیچ‌ همتی‌ برای‌رفع‌ آن‌ نمی‌كند، خیرخواه‌ خود نیست‌، بلكه‌ آن‌ كس‌ كه‌ هنگام‌ آگاهی‌ از بدی‌هایش‌، به‌ سرعت‌ از آنها روی‌ می‌گرداند و خود را اصلاح‌ می‌كند، می‌تواند به‌ نجات‌ خود و رسیدن‌ به‌ سعادت‌، امیدوار باشد.

واقف شدن به عیوب

1 ـ مراقبت و محاسبه، یعنی اگر انسان مواظب اعمال و رفتار خویش ‍ باشد و خود را مورد محاسبه و حسابرسی قرار دهد، به ویژه اگر خویشتن را با معیارها و الگوهای مورد قبول صالحان و پارسایان مقایسه كند، چون خود را فاقد فضایل و كمالات آنها می‌بیند ، بخوبی می‌تواند به عیوب خویش پی ببرد. 2- عبرت گرفتن از رفتار و كردار افراد بزهكار و نادرست و بداخلاق ، كه به قول سعدی ، لقمان را گفتند ادب از كه آموختی؟ گفت از بی‌ادبان.3ـمعاشـرت با دوستان مخلص و صدیق كه از نصیحت دریغ نداشته باشند و از روی خیرخواهی، عیوب او را بدون مجامله و تملق تذكر دهند .انسان عاقل و مومن همان طور كه در مقاطع مختلف خود را به پزشك معالج عرضه می‌كند تا مبادا به بیماری پنهان و مزمنی دچار شـود ، در مسائل اخلاقی نیز باید به طبیب و معلم اخلاق مراجعه كند . آری ، دوستان واقعی و با ایمان می‌توانند در این مسیر بهترین راهنما برای او باشند و او را نسبت به بیماری یا بیماری‌هایش آگاه كنند تا هرچه زودتر در صدد معالجه برآید . البته این راه در صورتی موفقیت‌آمیز است كه انسان دردمند، به نصیحت ناصحان مشفق و دوستان مخلص گوش فرا دهد و از آنها بخواهد كه او را در مورد اشتباهات و لغزشهایش متنبّه سازند.از این رو امام هفتم (ع) فرمود: سعی كنید اوقات شبانه روز خود را به چهار قسمت تقسیم كنید:1 ـ یك قسمت برای عبادت و خلوت با خدا 2 ـ یك قسمت برای تأمین معاش و تحصیل هزینه زندگی

3 ـ قسمتی برای رفت و آمد و معاشرت با برادران مورد اعتمادی كه شما را به عیوبتان آگاه می‌سازند و قلبا نسبت به شما خلوص و صفا دارند.4 - و قسمتی را نیز برای تفریح و لذایذ مشروع خود اختصاص دهید و به وسیله این ساعت [ ساعت استراحت ] می‌توانید خود را برای ساعات دیگر آماده كنید .(بحار الانوار ج75 ص321) امام صادق (ع) فرمود:محبوبترین برادر نزد من كسی است كه عیوبم را به من اهدا كند.(بحار الانوار ج75 ص249).پس ، كسی كه ادعای دوستی می‌كند، ولی عیوب انسان را تذكر نمی‌دهد و هر گونه نقص و عیبی كه می‌بیند ، بی تفاوت از آن می‌گذرد ، دوست واقعی نیست و چه بسا دشمن انسان (از روی دشـمنی و بدون توجه) خدمتی به انسان می‌كند و عیوب او را تذكر می‌دهد، كه اگر تذكر نمی‌داد او نمی‌توانست به سادگی به عیوب خود پی ببرد .

اهل محاسبه باشیم

آیت ‌ا... بهجت(ره) در یکی از توصیه‌های خود فرمودند: به فکر خود باشیم، خود را اصلاح کنیم. اگر به خود نرسیدیم و خود را اصلاح نکردیم، نمی‌‌توانیم دیگران را اصلاح کنیم.ما باید اهل محاسبه باشیم، هر چند اهل توبه نباشیم و تدارک نکنیم، خود محاسبه مطلوب است. اگر بدانیم فلان روز، حسینی و فلان روز یزیدی هستیم، بهتر از این است که اصلاً ندانیم یزیدی هستیم یا حسینی. سرانجام ممکن است روزی به خود بیاییم و بخواهیم تدارک کنیم. با توجه به عیوب خویش و اصلاح آنها، فرصت رسیدگی به حساب هر روز خود را نداریم، چه رسد به حساب مردم!برترین مردم کسی است که پرداختن به عیوب خود، او را از توجه به عیوب مردم باز دارد. به فکر خود باشیم، خود را اصلاح کنیم اگر به خود نرسیدیم و خود را اصلاح نکردیم، نمی‌‌توانیم دیگران را اصلاح کنیم.

همیشه تلخی‌ها «تلخ» نیستند!

در برخی از مواقع مشکلاتی برای آدمی به‌وجود می‌آید که شاید چرایی و چیستی آنها با موازین عقل بشری قابل درک نباشند و بعدها متوجه می‌شویم که بسیاری از آنها دارای خیرات کوچک و بزرگ برای دنیا و آخرت انسان‌ بوده و هستند و البته برخی را نیز متوجه نمی‌شویم. آیه 216 سوره «بقره» در رابطه با این موضوع صحبت می‌کند که در ادامه به ترجمه و برخی از مفاهیم مرتبط با این آیه اشاره می‌شود: متن آیه: «چه بسیار چیزهایی که شما دوست ندارید، ولی در حقیقت به نفع شماست و چه بسیار چیزهایی که دوست دارید، ولی به ضرر شماست» نکاتی از مفاهیم این آیه: اگر بدانیم؛ دیگران مشکلات بیشتری دارند. مشکلات، توجه ما را به خداوند بیشتر می‌کند. مشکلات، غرور ما را می‌شکند و سنگدلی ما را برطرف می‌کند. مشکلات، ما را به یاد دردمندان می‌اندازد. مشکلات، ما را به فکر دفاع و ابتکار می‌اندازد. مشکلات، ارزش نعمت‌های گذشته را به ما یادآوری می‌کند. مشکلات، کفاره‌ گناهان است. مشکلات، سبب دریافت پاداش اخروی است. مشکلات، هشدار و زنگ بیدارباش قیامت است. مشکلات، سبب شناخت صبر و یا شناخت دوستان واقعی است. اگر بدانیم؛ ممکن بود مشکلات بیشتر یا سخت‌تری برای ما پیش آید، خواهیم دانست که تلخی‌های ظاهری نیز در جای خود شیرین است. آری، برای کودک، خرما شیرین و پیاز و فلفل تند و ناخوشایند است، اما برای والدین که رشد و بینش بیشتری دارند، ترش و شیرین هر دو خوشایند هستند. حضرت علی(ع) در جنگ احد فرمودند: «ولکن من مواطن البشری و الشکر» شرکت در جبهه از مواردی است که باید شکر آن را انجام داد. (نهج‌البلاغه خطبه 156) و دختر ایشان زینب(ع) در پاسخ جنایتکاران بنی امیه فرمود: « ما رایت الاجمیلا» «در کربلا جز زیبایی ندیدم.» (بحار الانوار ج 45 ص 116). به یکی از اولیای خدا گفته شد حق تشکر از خداوند را بجا آور. او گفت: من از تشکر و سپاس او ناتوانم. خطاب آمد: بهترین شکر همین است که اقرار کنی من توان شکر او را ندارم.