مراتب و ابعاد نفاق

پرسش: مفهوم نفاق را توضیح داده و مراتب و ابعاد آن را در ساحت فردی و اجتماعی از دیدگاه قرآن بیان کنید؟

پاسخ: یکی از واژه‌هایی که از منظر قرآن بیانگر روابط منفی میان انسان‌ها است و از برخورد ناصحیح و مخدوش حکایت می‌کند، «نفاق» است، که در قرآن بار منفی دارد، از این رو قرآن به صورت گسترده با آن به مبارزه پرداخته است.

مفهوم نفاق

راغب اصفهانی در مفردات صفحه 811 در تعریف لغوی نفاق می‌نویسد: «نفاق عبارت است از داخل شدن در دین از یک در و خارج شدن از در دیگر و برهمین معنا قرآن اشاره دارد که فرمود: «ان المنافقین هم الفاسقون» ای الخارجون من الشرع (خارج شوندگان از دین)».

بنابراین به کسی که وارد دین اسلام نشده «منافق» اطلاع نمی‌شود. منافق شخصی است که برحسب ظاهر، دین را پذیرفته و با پوشش دین می‌خواهد به آن ضربه بزند.  از این رو منافق هم از یک جهت دین را پذیرفته و از جهتی دیگر از دین خارج شده است. (آسیب رساندن او به دین در واقع خروج اوست).

درباره معنای اصطلاحی نفاق نیز آمده است: «النفاق اظهار الایمان باللسان و کتمان اللکفر بالقلب، اظهار ایمان با زبان و مخفی کردن کفر با قلب را نفاق می‌گویند.

مراتب نفاق در قرآن

همان گونه که ایمان دارای مراتب است، نفاق نیز مراحل و مراتب مختلف و گوناگونی دارد. بزرگ‌ترین نفاق آن است که انسان ایمان به خدا، ملائکه، کتب، رسل و اعتقاد به آخرت را اظهار کند، در حالی که خلاف آن را در باطن باور داشته باشد. این قسم از نفاق در زمان صدراسلام زیاد بود. مرتبه ضعیف آن نفاق در عمل است. این قسم از نفاق آن است که کاری را به صورت علنی انجام دهد و حال آن که به کارش اعتقادی ندارد. بنابراین نفاق نیز مانند ایمان، مراتب و شدت و ضعف دارد. تا جایی که در آیات قرآن، کسانی منافق نامیده می‌شوند که در محیط اسلامی مانند آنان زیاد هستند، مثل کسانی که ازجهاد تخلف می‌کردند، یا دلبستگی آنان به دنیا مانع از ادای تکالیفشان می‌شد. افرادی که نماز را با کسالت می‌خوانند و از روی اکراه انفاق می‌کنند، نیز در قرآن منافق نامیده شده اند. در اینجا به بعضی از آیات مرتبط باعث نفاق می‌پردازیم:

1- نفاق در اصول اعتقادی: قرآن کریم آیه 8 سوره بقره می‌فرماید: و کسانی از مردم هستند که می‌گویند؛ به خداوند و روز بازپسین ایمان آورده ایم، ولی آنان مومن نیستند. همچنین در آیه، سوره منافقون می‌فرماید: منافقان چون به نزد تو آیند، گویند: «گواهی می‌دهیم که تو پیامبر خدایی، خداوند می‌داند که تو پیامبرش هستی و خداوند گواهی می‌دهد که منافقان دروغگو هستند.»این آیات گواهی می‌دهد که در دوره حیات پیامبر(ص)، منافقان در عقیده حضور داشته‌اند.

2-نفاق در عمل: در سوره توبه آیه 54 و چند آیه دیگر به تبلیغات سوء منافقان در میان مجاهدان اسلام اشاره می‌کند و به کارشکنی های آنان می‌پردازد. در ادامه می‌گوید: اینان مردمی هستند که اعمال منافقانه انجام می‌دهند، نماز را با کسالت می‌خوانند و انفاق را با کراهت انجام می‌دهند. «و جز با حالت کسالت به نماز نمی‌پردازند و جز با اکراه انفاق نمی‌کنند.»