خشم
قال علی(ع): «غیر منتفع بالحکمة، عقل مغلول بالغضب و الشّهوة»
منظور حدیث این است که عقل و خردی که بیمار به خشم و خواهش آن باشد، علم او سودی ندارد، بلکه ضرر و زیان دارد، چنان‌که مؤاخذه عالم بر گناه و عصیان بیشتر از مؤاخذه جاهل نادان است.
غضب حالتی در نفس است که کارهای معمولی یا غیر منتظره آن را به‌وجود می‌آورد و باعث می‌شود عقل از حالت تعادل خود بیرون آید. انسان خشمناک راه درست را نمی‌شناسد و بر فکر و اراده خود تسلط ندارد و در نتیجه، ذهن مختل می‌شود و اعضای بدن برای خراب‌کاری و انتقام آماده می‌شود.[1]
بقراط که از پزشکان و فیلسوفان مشهور یونان باستان بود، در مورد خشم می‌‌گوید: "من از کشتی‌ای که دچار طوفان‌های سخت شده امیدوارترم تا شخص غضبناک؛ زیرا کشتی را ناخدایان با لطایف‌الحیل نجات می‌دهند، اما نفس وقتی غضبش شعله‌ور گردید، امید حیله بر او نیست."[2]
فواید خشم
حد اعتدال خشم مطلوب است، بلکه حقیقتاً غضب نیست؛ اگر این قوه در آدمی نبود، در برابر ناملایمات طبیعت دفاع نمی‌کرد و از بسیاری کمالات باز می‌ماند. بنابراین آن‌ها که گمان می کنند نابود کردن کلی قوه خشم و غضب از کمالات نفس است، این خود خطایی بزرگ است. جهاد با دشمنان دین و حفظ نظام و جان مال و ناموس و جهاد با نفس که بزرگترین دشمن انسان است، صورت نمی‌گیرد جز به‌واسطه قوه غضب.[3]
امام علی (ع) فرمودند:
«پیامبر اکرم به‌خاطر دنیا به خشم نمی‌آمد، اما هرگاه برای حق غضبناک می‌شد، احدی را نمی‌شناخت و غضب او تسکین نمی‌یافت تا یاری حق نمی‌کرد.»[4]
خشونت‌های مثبت[5]
در برابر ظلم، کفر، شرک، انحراف، بی‌تفاوتی و تن‌پروری، فساد و در برابر منافقین.
افراط در خشم
همان‌طور که بارها گفته شده، مرز صحیح در هر چیزی اعتدال و میانه‌روی در آن و دوری کردن از افراط و تفریط است، همان‌گونه که تفریط در قوه غضب منجر به آسیب است، افراط نیز آن را به نابودی سوق می‌دهد.
پیامبر اکرم در باب افراط در خشم می‌فرماید:
«الْغَضَبُ یُفْسِدُ الْإِیمَانَ کَمَا یُفْسِدُ الْخَلُّ الْعَسَلَ»
خشم، ایمان را تباه می‌سازد، چنان که سرکه، عسل را تباه می‌گرداند.»[6]
و لم ار فی الاعداء حین اختبرتهم عدوّا لعقل المرء اعدی من الغضب[7]
یعنی در میان دشمنان پس از امتحانی که کردم، دشمنی سرسخت‌تر از خشم ندیدم.
اسباب غضب
مهم‌ترین عوامل غضب وراثت و بیماری‌هاست، چیزهایی که زمینه آن را فراهم می‌کند، بسیار است؛ از جمله مزاج عصبی و حالت‌هایی که از خوردن غذاهای تند به‌وجود می‌آید، هم‌چنین محیط و تربیت تأثیر فراوانی در تشدید غضب دارد.[8] هم‌چنین حب نفس که از آن حب مال و جاه و شرف تولید می‌شود. این موارد چون در قلب فرد بزرگ است، اگر مانعی بر سر راه رسیدن به اینها ایجاد شود، فرد را خشمگین می‌کند.[9]
راه غلبه بر خشم
علمای اخلاق برای چاره غضب دو راه علمی و عملی ذکر کرده‌اند. راه علمی آن است که بنده خدا در آیات و اخباری که در مذمت غضب و خشم و ستایش عفو و حلم و کظم غیظ وارد شده است تفکر کند و راه عملی آن است که چون خشمگین شود، «اعوذ باللَّه من الشیطان الرجیم» بگوید و با آب سرد وضو بگیرد یا غسل کند و اگر ایستاده است بنشیند و اگر نشسته دراز کشد.[10]