عکس نقیض

كلمات كليدي : عكس نقيض، عكس نقيض موافق، عكس نقيض مخالف، موضوع، محمول، كيف، صدق

نویسنده : مهدي افضلي

یکی دیگر از اقسام استدلال‌های مباشر عکس نقیض است. در این نوع استدلال به لحاظ روش استخراج عکس، میان قدما و متاخران اختلاف وجود دارد. لذا تعریف آن نیز پیش از بیان دو روش مثمر ثمر نیست.

عکس نقیض موافق

در روش قدما که از آن به "عکس نقیض موافق" یاد می‌شود، عملیات در حملیه بدین صورت انجام می‌شود: تحویل یک قضیه،‌ به قضیه‌ای دیگر که موضوع قضیه دوم نقیض محمول قضیه اول است و محمولش نقیض موضوع اول است و صدق و کیف نیز باقی می‌ماند، بقای صدق یعنی این‌که اگر قضیه اصل صادق بود، عکس نقیض آن نیز صادق خواهد بود، و بقای کیف نیز بدین معناست که اگر قضیه اصل موجبه بود عکس نیز موجبه است. لذا در تعریف آن می‌توان گفت:

"عکس نقیض موافق عبارت است از تبدیل نقیض هر یک از دو طرف قضیه به جای طرف دیگر با بقای صدق و کیف".

از باب نمونه قضیه "هر شیعه مسلمان است"، در صورت تبدیل به عکس نقیض به این قضیه تبدیل می‌شود: "هر غیر مسلمان غیر شیعه است".موجبه جزئیه عکس نقیض ندارد، عکس نقیض موافق سالبه کلیه، سالبه جزئیه است. اگر داشته باشیم : "هیچ انسانی اسب نیست"، عکس نقیض موافق آن قضیه "بعضی از غیر اسب‌ها غیر انسان‌اند" خواهد بود. عکس نقیض موافق سالبه جزئیه نیز سالبه جزئیه است. از باب نمونه قضیه "بعضی پرندگان سفید نیستند"، در عکس نقیض موافق به این قضیه تبدیل می‌شود: "بعضی غیر سفیدها غیر پرنده نیستند".

عکس نقیض مخالف

در روش متاخران که از آن به عکس نقیض موافق یاد می‌شود، عملیات بدین صورت انجام می‌شود: تحویل یک قضیه،‌ به قضیه‌ای دیگر که موضوع قضیه دوم، نقیض محمول اصلی است و محمول آن خود موضوع قضیه اصل است. در روند تبدیل، صدق سر جای خود باقی است، ولی کیف آن تغییر می‌کند. از باب نمونه اگر قضیه‌ای بدین شکل داشته باشیم: "هر متدینی ایثارگر است"، پس از تبدیل به عکس نقیض مخالف بدین شکل در می‌آید: "هیچ غیر ایثارگری متدین نیست". چنان‌که ملاحظه می‌شود موضوع قضیه دوم(غیر ایثارگر) نقیض محمول قضیه اول (ایثارگر) است و محمول آن (متدین) خود همان موضوع قضیه اصلی است.

موجبه جزئیه عکس ندارد، اما عکس نقیض مخالف سالبه کلیه، موجبه جزئیه است. قضیه "هیچ مومنی خیانتکار نیست"، به قضیه "برخی غیر خیانت‌کاران مومن‌اند" تبدیل می‌شود. عکس نقیض مخالف سالبه جزئیه نیز موجبه جزئیه است. قضیه "بعضی دانشجویان کوشا نیستند"، به قضیه "بعض غیر کوشاها دانشجو هستند" تبدیل می‌شود.

منابع :

1) طوسی،‌ نصیر الدین،‌ اساس الاقتباس, به تصحیح مدرس رضوی, (انتشارات دانشگاه تهران, 1326) ص169-176.

2) علامه حلی، جمال الدین حسن بن یوسف، الجوهر النضید فی‌ شرح منطق التجرید، قم، انتشارات بیدار، 1362ش، ص94-95.

3) یزدی، مولی عبدالله، الحاشیه علی تهذیب المنطق، قم، موسسه النشر الاسلامی، 1363شمسی، ص81-83.

4) مظفر، محمد رضا، المنطق، (نجف اشرف، مطبعه النعمان، ط3). ص202-211.

5) حسن ملکشاهی، ترجمه و تفسیر تهذیب المنطق تفتازانی، موسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران، 1367، ص231-232.


مقاله
نویسنده	مهدي افضلي

مقاله

نویسنده

مهدي افضلي

جدیدترین ها در این موضوع

آدابی از عبودیت

از آداب عبودیت این است که جز قدرت حق، قدرتی را نپذیرند و جز ثنای حق و آنکه از اولیاء حق است، ثنای کسی را نگویند. 1 مهر 1397, 14:8

فهم و دریافت زبان قرآن

من امیدوارم که ما این حجاب جحود را از قلب‌هایمان برداریم و از خدای تبارک و تعالی بخواهیم که ما را آشنا کند به لسان قزآن. 1 شهریور 1397, 14:8

علت بعثت انبیاء

اگر برای هر علمی موضوعی است... علم همه انبیاء هم موضوعش انسان است ... 1 شهریور 1397, 14:8

ترک علاقه به دنیا

علائق را باید کم بکنید، علاقه‌ها باید کم بشود، طبیعتاً ماها از اینجا می‌رویم، علی ایّ حال چه علاقه قلبی به چیزی داشته باشیم یا نداشته باشیم فرقی به حال ما نمی‌کند. 29 مرداد 1397, 14:8

دعا روح عبودیت

اینهایی که از کتب ادعیه انتقاد می‌کنند برای این است که نمی‌دانند، جاهل‌انند، بیچاره‌اند که این کتب ادعیه چطور انسان را می‌سازد، این دعاهایی که از ائمه ما وارد شده است مثل کمیل، مناجات شعبانیه، دعای حضرت سیدالشهداء(ع) و دعای«سمات» اینها چه جور انسان را درست می‌کنند... 29 مرداد 1397, 14:8

پر بازدیدترین ها

اهمیت اخلاق

اقوام روزگار به اخلاق زنده‌اند قومى که گشت فاقد اخلاق مردنى است! 19 آذر 1396, 10:26

اخلاص ورزیدن

و ای مدعی زهد و اخلاص ! اگر تو مخلص هستی و برای خدا و دار کرامت او، زهد از مشتهیات دنیا می کنی ، چه شده است که از مدح و ثنای مردم که فلان اهل صلاح و سداد است 26 مهر 1396, 17:39

برکت غذاى جابر

24 آبان 1393, 14:8

بدی ثناگویی

برای ماها که از قافله ابرار عقب هستیم یک نکته دلپذیر است و آن چیزی است که به نظر من شاید در ساختن انسان ، که در صدد خود ساختن است دخیل است باید توجه کنیم که منشاء خوش آمد ما از مدح و ثناها و بدآمدنمان از انتقادها و شایعه افکنی ها حب نفس است که بزرگترین دام ابلیس لعین است . 21 آبان 1396, 17:31

باطن اعمال

شما با دست خویش آتش روشن نکنید، آتش جهنم را شعله ور نسازید، جهنم با اعمال و کردار زشت انسان روشن می گردد. این اعمال بشر چموش ‍ است که آتش افروزی می کند. 20 آبان 1396, 15:39