امام علی(ع) ورعایت حقوق مخالفان

حقوق مخالفان، امام علي

سیدمحمدعلی داعی‏نژاد‏

- از مشکلات مهم حیات بشر این است که در هر مسأله‌ای، یا به افراط می‌گراید و یا به تفریط رو می‌آورد و در نتیجه، ارزیابیهای یکطرفه، بررسیهای تک‌بعدی به جای تحلیلهای جامع‌نگر پدید می‌آیند. از ویژگیهای مهم شخصیت مولای متقیان علی(ع) دوری جستن از حبّ و بغضهای بی‌اساس است. از این‌رو، حضرت به رغم آنکه دشمنان حکومت اسلامی و ناصالحان را به تشکیلات حاکمیت راه نمی‌داد، اما در عین حال، حقوق آنها را در برخورداری از حیات انسانی و بهره‌مندی

از امنیت و آسایش به رسمیت می‌شناخت و در تحقق آنها بسیار حساس بود که به پاره‌ای از آن موارد اشاره می‌شود:

الف) کشاورزان مشرک منطقه‌ای از رفتار سختگیرانه والی آن به امام علی(ع) شکایت می‌کنند. امام در نامه‌ای به حاکم تذکر می‌دهد که هرچند اینان مشرکند، اما به خاطر پیمانی که با حکومت اسلامی دارند، درخور دور شدن و ستم کردن نیستند، پس با ایشان مهربانیِ آمیخته با سختی را، شعار خود قرار ده، با آنها بین سخت‌دلی و مهربانی رفتار کن، برایشان بین نزدیک و زیاد، نزدیک گردانیدن و دور و بسیار دور ساختن، جمع کن (یعنی با آنان به اعتدال رفتار کن). بنابراین، از دیدگاه امام علی(ع) مشرکانِ هم‌پیمان با حکومت اسلامی، سزاوار برخورداری از ملاطفت و مهربانی حاکمان هستند؛ به گونه‌ای که محبت همراه با سخت‌دلی باشد.

ب) حضرت در پاسخ به سخن خوارج «لا حکم الّا للَّه» فرمودند: «منظور اینان آن است که امامت و ریاست (در بین خلق) مخصوص خداوند است و حال آنکه ناچار برای مردم امیری لازم است مؤمن در امارت و حکومت او به طاعت مشغول است و کافر بهره خود را می‌برد.» بنابراین، از ویژگیهای هر حکومتی از جمله حکومت علوی تأمین معیشت و امنیت مردم و جامعه است. حکومت برای جلوگیری از هرج و مرج و تأمین امنیت اجتماعی پدید آمده است تا انسانها بتوانند به تمتعات و علاقه‌های خود (مانند عبادت، پرستش خدا و...) دست یابند. علی(ع) در طول دوران حکومتش، با مخالفان خود چنین رفتاری کرد.

ج) امیر مؤمنان(ع)، هنگام گردش در شهر، پیرمرد نابینایی را دید که از مردم درخواست کمک می‌کرد. پرسید: «این کیست»؟ گفتند: مرد نصرانی است. امام در پاسخ فرمودند: «شگفتا! از او کار کشیدید، اکنون که پیر و ناتوان شده او را از زندگی بازداشته‌اید. از بیت‌المال به او بپردازید تا آبرویش حفظ شود.» یعنی شهروندان حکومت اسلامی، هرچند نصرانی باشند از بیت‌المال مسلمانان سهمی دارند و برای نگهداری آبروی آنها باید در هنگام ناتوانی به آنها کمک کرد.

د) امام(ع) در نامه‌ای به مالک اشتر استاندار خود در مصر نوشت: «با همه مردم با رحمت و محبت رفتار کن و برای آنان حیوان درنده نباش که بهره‌های آنها را غنیمت می‌شمارد؛ زیرا آنان دو گروه‌اند: یا برادر دینی تو هستند یا انسانی مانند تو.»در این کلام امام، به دو گونه حقوق اشاره شده است:1. حقوق دینی که به اقتضای متدین بودن بر عهده دینداران نهاده می‌شود؛ 2. حقوق انسانی که هر انسانی سزاوار و شایسته آن است، از جمله مهربانی و ملاطفت حاکمان و کارگزاران حکومتی با همه مردم (چه‌متدین و چه غیر متدین).