معیار ارزش اخلاقی

قرآن؛ بهار دلها

‌«و ما تنفقوا من خیر فلانفسکم و ما تنفقون الاابتغاء وجه الله؛ آنچه انفاق می‌کنید به نفع خود شماست، اما در صورتی که جز به طلب وجه الله انفاق نکنید»(رعد: 22).‌

از دیدگاه اسلام، کار اخلاقی و ارزشمند، کاری است که صرفاً برای تحصیل رضای خداوند انجام گیرد. رضای خداوند مراتبی دارد و انسانها به صور گوناگون در جستجوی رضای خدا هستند؛ یعنی این خواسته در ایشان شکلهای مختلفی دارد: گاهی رضای خداوند به این لحاظ که منشاء پاداش اخروی می‌شود و یا به این لحاظ که منشاء نجات از عذاب می‌شود مورد توجه انسان است و انگیزه انجام کارهایی به دست او خواهد شد؛ ولی گاهی هیچ یک از پاداش یا کیفر مورد توجه وی نیست و انگیزه وی در انجام کاری، صرفا رضا و خشنودی خداوند خواهد بود که این حقیقت برای او مطلوبیت ذاتی دارد. چنین حقیقتی است که در اولیای الهی تحقق پیدا می‌کند و به عنوان انگیزه کارها و عبادتها روی آن تکیه می‌شود. به هر حال از دیدگاه اسلام حد نصاب ارزش اخلاقی کار آن است که برای رضای خداوند انجام شود. به عبارت دیگر؛ مقوّم ارزش اخلاقی کار این است که به منظور تحصیل رضایت و خشنودی خداوند انجام گیرد.‌در قرآن آیاتی داریم که تقریبا به طور مطلق، رضای خداوند را مقوّم ارزش اخلاقی کارها معرفی می‌کند و در مقابلش نیتها و انگیزه هایی را که مخالف با رضای خداوند و نامتناسب با آن باشد، موجب سقوط فعل از ارزش اخلاقی دانسته و به عنوان ضد ارزش اخلاقی مطرح می‌کند. نسبت به بعضی موارد، آیات زیادی صریحا و نیز با تاکید روی رضایت خداوند تکیه کرده است شاید به این علت که در این موارد خاص، انسان بیشتر در مظانّ انحراف و در معرض نیتهای نادرست قرار می‌گیرد؛ از این رو خداوند برای جلوگیری از انحراف از ارزشهای اخلاقی و پیشگیری از سقوط انسان در ارزشهای منفی بویژه روی نیت و انگیزه الهی تاکید کرده است و بر عکس، در موارد دیگر وضع به گونه ای است که اگر کسی نیت غیر خدایی داشته باشد، این یک حالت انحرافی و استثنایی خواهد بود مثل اینکه کسی فقط برای ریاکاری نماز بخواند چنین چیزی در مومنین جنبه استثنایی دارد و در منافقین اتفاق می‌افتد؛ ولی در این موارد خاص که روی رضایت خداوند تکیه شده، حالت انحرافی یک استثنا نیست، بلکه بسیاری از مردم و حتی مومنین مبتلابه آن می‌شوند. مثلادر انفاقات این حالت زیاد اتفاق می‌افتد و از جاهایی است که چون مورد حاجت و لغزشگاه بوده، قرآن رویش تکیه می‌کند، مانند آیه صدر بحث. ‌