راهکارهایی برای نتيجه‌گرفتن اعمال

بعضي از كساني كه دغدغه خداجويي دارند و رسيدن به كمال، آرزوي آنهاست، گاه گلايه مي‌كنند كه اعمالشان نتيجه نمي‌دهد و انگار مهره‌اي اين ميان گم شده است، كه آنچه انتظار دارند اتفاق نمي‌افتد. تأثير اعمال و عبادات در اخلاق و رفتار انسان، بستگى كامل و مستقيم به زمينه هاى روحى و معنوى و انجام عبادت با وجود همه آداب و شرايط دارد. اگر اعمال و عبادات ما تأثيري در اخلاق و رفتار ما ندارد، بايد اين نقص را در اعمال و نيات خود جست‌وجو كرد و درصدد رفع آنها بر آمد. اما در هر صورت، انجام اين فرائض، اثرات متعددي بر شخص و اجتماع دارد كه هر انسان منصفي به آن اقرار مي‌كند. اينجا براي مثال نماز كه مهم‌ترين تكليف ديني ماست را بررسي مي‌كنيم: اگر چه نماز كامل، اثرات شگرفي در روح و شخصيت انسان دارد و هر چه از اين نماز دور شويم، اثرات آن كاسته مي‌شود، اما از شما مى پرسيم اگر فرد گناه كارى كه نيت خالص ندارد، نماز را ترك كند و نماز نخواند، آيا وضع و حال بهترى پيدا مى‌كند؟بدون شك نماز در همين فرد آلوده و خطاكار به اندازه خودش داراى اثر است، به گونه‌اى كه اگر اين نماز ترك شود، آلودگى و گناه اين فرد بيشتر و فراوان‌تر مى‌شود؛ يعنى اثر نماز كه همان نهى از فحشا و زشتى منكرات [ كنج حكمت، ص 122 بحث اساس دين] است و لو در حد كم و ناچيز در اين فرد ظاهر مى شود و به اندازه خود او را از آلودگى و زشتى بيشتر باز مى دارد. چطور مي‌توان چنين اثرات واضحي را انكار كرد؟! در روايت آمده است: جوانى از انصار نمازش را با پيامبر (ص) مى خواند، ولى گناه و محرمات را نيز انجام مى‌داد. جريان را به پيامبر (ص) گفتند. پيامبر (ص) فرمود: بالاخره نمازش روزى او را از بدى و زشتى باز مى دارد. طولى نكشيد كه ديدند آن جوان توبه كرد و دست از كارهاى بد و زشتش برداشت[ميزان الحكمه، ج 5، ص 371، ح 10254]. همين فرد بى نمازى كه نيت صاف و دل پاكى دارد، آيا اگر اهل نماز و عبادت و دعا و توسل و مناجات با خداوند بود، آيا دلش پاك‌تر و صاف‌تر نمى شد؟ آيا نورانى‌تر و با صفاتر نمى‌گشت؟ تأثير نماز در هر كسى، تابع ميزان معرفت و شناخت، اخلاص در نيت، حضور قلب و ساير شرايط و آدابى است كه رعايت مى كند و چون اين امور در افراد با هم متفاوت است، نمازهاى آنها و آثار آن نمازها نيز مختلف است، ولى به هر حال هيچ نمازى بدون اثر نبوده، هر چند ميزان آن آثار كاملاً متفاوت است. همه اعمال همين گونه هستند، هر عملي مقدمات خودش را دارد، اگر ما دنبال معنويات هستيم، يك سري بايد و نبايد دارد، اگر دنبال بايد‌ها مي‌رويم، در اين مسير نبايد‌ها را هم مراعات كنيم، اگر مثلاً مي‌خواهيم روزه بگيريم، بايد همه اعضا و جوارحمان روزه باشد، اگر من روزه باشم چشمم نامحرم را ببيند، دهنم غيبت كند، گوشم غيبت را بشنود، خب اين روزه همه‌چيزش با هم جور نيست، اين روزه تأثيري ندارد. اما به هر حال، به بهانه اينكه عملي به فرض اثر ندارد نبايد ترك شود چرا كه بالاخره مداومت در عمل خودش سازنده است، همانطور كه پيامبر اكرم (ص) درباره جوان خطاكار فرمود روزي بالاخره نمازش او را پاك مي‌كند.