دروغ و شايعه پراكنی؛ دری از درهای نفاق

بايد برای گوش فيلتر گذاشت

در آموزهاي ديني همچنان كه دروغ گفتن حرام است گوش دادن به دروغ و شايعه و تهمت هم حرام است، چه بسا سخنان دروغ در انسان اثر بگذارد و او نسبت به اشخاص يا حوادث و موضوعات مختلف، ديدگاه منفي يا دشمني پيدا كند. «مهر» در این‌باره نوشته است: يكي از آسيب‌هاي اجتماعي امروز در اكثر جوامع دروغ و شايعه‌پراكني است. دروغ گفتن، دروغ نوشتن، و دروغ‌ها را پخش كردن و شايعه پراكني از زشت‌ترين كارهاست. گاهي كسي به عمد دروغ مي‌بافد و شايعه مي‌سازد كه گناهش بيشتر است. در روايات، دروغگويي را برخاسته از حقارت نفس و فرومايگي معرفي كرده‌اند و دروغگو را پست و خوار دانسته‌اند. دروغ گفتن نوعي خيانت به فرد و جامعه است و اطمينان عمومي را خدشه‌دار مي‌كند. دروغ از انسان شخصيتي كاذب و وارونه مي‌سازد و اعتبار انسان را از بين مي‌برد و اعتماد عمومي را سست مي‌كند. فرد دروغگو شخصيت ثابتي ندارد چون دروغ كار آساني است و مايه زيادي نمي‌خواهد. متاسفانه بعضي از مردم به گمان آنكه زودتر به مقصد برسند به آن متوسل مي‌شوند و بدين منظور آسمان و ريسمان را به هم مي‌بافند و چه بسا در يك روز ده‌ها دروغ مي‌گويند. نقطه اوج فاجعه آنجاست كه اين‌گونه افراد نسبت به بازتاب‌هاي منفي و عواقب شوم آن در زندگي فردي و اجتماعي نمي‌انديشند و دروغ را به حساب زرنگي و زيركي مي‌گذارند و راستگويان را افرادي بي‌سياست و نالايق مي‌پندارند، ولي از اين نكته غافلند كه دروغ‌پردازي بر خلاف فطرت پاك و شخصيت والاي انسان است و نمي‌دانند كه دروغ و شايعه پراكني در واقع شعبه‌اي از نفاق و دورويي است و به تعبير رسول اكرم (ص): دروغ دري از درهاي نفاق است (1). گاهي كسي دروغ و شايعه‌اي را باور مي‌كند و به نقل و اشاعه آن مي‌پردازد كه نتيجه اش همانند دروغگويي است و تشويق اذهان و گمراهي مردم را در پي دارد. بر اساس قرآن و روايات دروغگويي منافي با ايمان است و مومن هرگز دروغ نمي‌گويد. قرآن افترا بستن به دروغ را صفت آنان مي‌داند كه به آيات الهي عقيده ندارند (2). پيامبر خدا (ص) هم فرموده است: مومن ممكن است ترسو يا بخيل باشد ولي دروغگو هرگز (3). شايعه دروغي است كه به شكل يك خبر راست، پخش مي‌شود، فلذا نبايد هر شنيده را نقل كرد، چه بسا بي‌اساس باشد و انسان عملا به نشر دروغ پرداخته باشد. توصيه دين است كه انسان هر خبر را به محض شنيدن نپذيرد، بلكه تبيين و تحقيق كند. سخن حضرت رسول خدا (ص) است كه در دروغگويي شخص همين بس كه هر چه را شنيد نقل كند (4). كسي كه در امور جزئي از دروغ پرهيز نكند در موارد بزرگ هم دروغ مي‌گويد. برخي دروغ را وسيله‌اي براي رسيدن به خواسته‌هايشان قرار مي‌دهند. دروغ موجب كاهش رزق و فقر مي‌شود و براي انسان خواري دنيا و آخرت را در پي دارد. دروغ، شكوه و هيبت انسان را از بين مي‌برد. اسلام انسان را از همنشيني با دروغگويان بر حذر مي‌دارد. بايد بدانيم همچنان كه دروغ گفتن حرام است گوش دادن به دروغ و شايعه و تهمت هم حرام است. چه بسا سخنان دروغ در انسان اثر بگذارد و او نسبت به اشخاص يا حوادث و موضوعات مختلف، ديدگاه منفي يا دشمني پيدا كند. از اين رو بايد براي گوش فيلتر گذاشت و دروغ را به آن راه نداد. قرآن كريم در سوره مائده از يهودياني كه گوششان بدهكار دروغ‌هاست انتقاد مي‌كند و در وصف بهشتيان در سوره نباء مي‌فرمايد: در بهشت، حرف لغو و دروغ نمي‌شنوند. از حقوق گوش اين است كه آن را از شنيدن غيبت و هرچه كه شنيدنش حلال و روا نيست دور بداريم. اگر دروغ و شايعه در سطح وسيع‌تر و از مقامات و منابع رسمي و عمومي صادر شود آسيب‌هاي بيشتري در پي خواهد داشت و اعتماد اجتماعي را مختل مي‌كند.

مزاح و شوخی افراطی و آثار سوء آن

چرا همدیگر را تخریب می‌کنیم؟

از دید آموزه‌های دینی مزاح باید مناسب و بجا باشد و به شخصیت طرف مقابل لطمه وارد نسازد و شوخی‌ها باعث تحقیر و توهین به کسی نباشد، چرا که این امر کینه و دشمنی در پی خواهد داشت. در اسلام به خوشرو بودن و خوشحال کردن دیگران و غبار غم و غصه را از چهره دیگران زدودن بسیار سفارش شده، اما این نشاط و شادابی در دل اشخاص ایجاد کردن باید در حد اعتدال باشد و از زیاده روی در آن باید خودداری کرد و باید سعی کرد شوخی و مزاح باعث غیبت و توهین نشود. حضرت علی(ع) می‌فرمایند: زیاده روی در شوخی ابلهی است. (غرر الحکم صفحه 40). انسان باید از مزاح و شوخی بیش از اندازه پرهیز کند چرا که زیاده روی در این امر باعث می‌شود که آبروی انسان برود و شوخی‌های بیجا باعث کینه و دشمنی در میان افراد می‌گردد. اثر سوء دیگر مزاح افراطی این است که برای انسان ارزش و احترام قائل نمی‌شوند. امام صادق (ع) می‌فرماید: شوخی مکن که روی مردم به تو باز می‌شود. انسان اگر مزاح هم کرد باید مناسب و بجا باشد و به شخصیت طرف مقابل لطمه وارد نسازد و شوخی‌ها باعث تحقیر و توهین به کسی نباشد. البته باید گفت مزاح و شوخی باید به‌حدی باشد که به افراط نرسد، زیرا مزاح افراطی ابهت و سنگینی شخصیت انسان را زیر سوال می‌برد.یکی از آثار سوء مزاح بی تناسب این است که نور ایمان را از چهره انسان زائل می‌کند. امیرمومنان(ع) فرمود: از مزاح کردن خودداری کن، زیرا نور ایمان را می‌برد و مروت انسان را کم می‌کند.شوخی و مزاح وسیله کم شدن عقل انسان شمرده می‌شود و انسان وقتی که شوخی می‌کند با این کار مقداری از عقل خود را از دست می‌دهد.یک نکته اساسی در مزاح و شوخی وجود دارد و آن این است که اولا مزاح در صورت پذیرش انجام آن، اولا باید در حد متعادل باشد و در ثانی اینکه ارزش، افراد و یا گروه خاصی را تحقیر نکند. اما متاسفانه گاهی مزاح‌ها به سمت تخریب شخصیت ها، قومیت ها، گروهها و افراد کشیده می‌شود، که این امر می‌تواند تخریب فرهنگی، انشقاق قومیتی و آثار فرهنگی بد داشته باشد و در بلندمدت بر هویت ملی تاثیر منفی بگذارد.یکی از ویژگی‌های بد که گاهی در جامعه دیده می‌شود تخریب بزرگان فکری جامعه از طریق مزاح است که اثرات بسیار سوئی بر جامعه دارد و قداست‌ها و ارزش‌های فرهنگی را زیر سؤال می‌برد.