پنج دستورالعمل برای انسانيت

كتاب شريف نهج البلاغه آكنده از پندها و هشدارهاست و دراين ميان پرداختن به هر يك راهگشاي دستيابي به سعادت و خوشبختي هم در اين دنيا و هم در آخرت است. از جمله حكمت 82 نهج البلاغه كه حضرت در اين حكمت مي‌فرمايند: شما را به پنج چيز سفارش مى كنم كه اگر براى آنها شتران را پر شتاب برانيد و رنج سفر را تحمل كنيد، سزاوار است: 1- كسى از شما جز به پروردگار خود اميدوار نباشد 2- و جز از گناه خود نترسد 3- و اگر از يكى سوال كردند و نمى داند، شرم نكند و بگويد نمى دانم 4- و كسى در آموختن آنچه نمى داند شرم نكند 5- و بر شما باد به صبر، كه صبر در ايمان مومن چون سر است براى بدن و ايمان بدون صبر، چونان بدنى بى سر، ارزشى ندارد (نهج البلاغه ترجمه دشتى/ حكمت 82) .

اميد به غير خدا، ممنوع

ابراهيم بن داود يعقوبى، از قول برادرش روايت كرده است كه: مردى از رسول خدا (ص) درخواست كرد كه چيزى به من بياموز تا با انجام دادن آن خدا در آسمان و مردم در زمين مرا دوست داشته باشند، حضرت به او فرمود: (فقط) به آنچه در نزد خداست، چشم اميد داشته باش تا خداوند تو را دوست بدارد و به آنچه كه در نزد مردم است بى‌ميل و رغبت باش، تا مردم نيز تو را دوست داشته باشند (پاداش نيكي‌ها و كيفر گناهان / ترجمه ثواب الأعمال / 461). از اين رو چشم اميد به خدا داشتن و نظر از غير به خدا افكندن نه تنها موجب محبوبيت انسان نزد خدا مي‌شود بلكه دوستي مردم را نيز در پي خواهد داشت. مالك بن عوف اشجعى مى‌گويد: نزد رسول خدا (ص) نه، يا هشت يا هفت نفر بوديم، فرمود: آيا شما نمى‌خواهيد با رسول خدا بيعت كنيد؟ عرض كرديم: مگر ما تاكنون با شما بيعت نكرده‌ايم؟ دوباره فرمود: آيا شما با رسول خدا بيعت نمى‌كنيد؟ ما دستهايمان را باز كرديم و با آن بزرگوار بيعت كرديم، يكى از ما گفت: چه بيعت كنيم و روى چه چيز بيعت كنيم؟ فرمود: خدا را عبادت كنيد و چيزى را شريك خدا نشماريد و پنج وعده نماز‌گزاريد و گوش به فرمان بوده و مطيع باشيد و يك كلمه را آهسته فرمود: از مردم چيزى در خواست نكني. (مجموعه ورام، آداب و اخلاق در اسلام / ترجمه تنبيه الخواطر / 307) .

جز از گناه خود نترسيد

انواع ترس‌ پنج‌تاست‌ خوف و خشيت و وجل و رهبت و هيبت. خوف براى گنهكاران و خشيت براى عالمان و وجل براى فروتنان و رهبت براى عابدان و هيبت براى عارفان. خوف از براى گناهان است، خداوند مى‌فرمايد: «هر كس از مقام پروردگارش بترسد، دو بهشت دارد. » (سوره الرحمن، آيه 46) و خشيت براى آن است كه خود را اهل تقصير مى‌بيند، خداوند مى‌فرمايد: «همانا در ميان بندگان خدا فقط دانشمندان از خدا مى‌ترسند.» (سوره فاطر، آيه 28) و وجل به خاطر ترك خدمت است، خداوند مى‌فرمايد: «آنها كه وقتى خدا ياد شود دل‌هايشان مى‌ترسد» (سوره انفال، آيه 2) و رهبت به جهت احساس كوتاهى است، خداوند مى‌فرمايد: «و ما را از روى رغبت و ترس مى‌خوانند.» (سوره انبياء، آيه 90) و هيبت به خاطر شهود حق به هنگام كشف اسرار عارفان است، خداوند مى‌فرمايد: «و خداوند شما را از خود مى‌ترساند.» «سوره آل عمران، آيه 27» .

از گفتن نمی‌دانم شرم نكنيد

و اين كلام حضرت امير المومنين علي (ع) است كه مي‌فرمايند: كسي كه از گفتن نمي‌دانم روي گردان است به هلاكت و نابودي مي‌رسد. (نهج البلاغه/ حكمت 85) هركسي كه نبايد عالم دهر باشد و پاسخ تمام سوالات جهان را بداند! هرکس در رشته‌ای متخصص است.

از آموختن شرم نكنيد

طلب دانش بر هر زن و مرد مسلمان واجب‌ است پس علم را از جايگاهش بخواهيد و تاسي از اهل علم بجوييد، زيرا آموزش دانش براى خدا حسنه‌اى است و طلب آن عبادت است و گفت‌وگوى علم تسبيح و عمل به آن جهاد و آموختن به نادان صدقه و بذل علم به اهل آن نزديكى به خداى تعالى مى‌باشد، زيرا علم نشانه‌هاى به حلال و حرام است و راه بهشت را روشن مى‌كند، و در وحشت مونس انسان است و در غربت و تنهايى رفيق انسان است و در خلوت با انسان گفت‌وگو مى‌كند و راهنماى آسودگى و تنگى است و دانش سلاح عليه دشمنان و زينت نزد دوستان است خدا بواسطه علم گروهى را بالا برد و ايشان را در خوبيها رهبر قرار داد كه از آثار ايشان اقتباس مى‌شود و افعال آنها الگوى راهنماى ديگران است و از افكار ايشان استفاده مى‌شود و ملائكه در دوستى با ايشان راغبند و با پرهايشان ايشان را لمس مى‌كنند (و تبرك مى‌جويند) (آداب راز ونياز به درگاه بىنياز (ترجمه عده الداعي) / 69) .

صبور باشيد

زندگي لبريز از فراز و فرودهايي است كه‌ اگر صبور نباشي در نخستين پيچ و خم آن سرنگون شده و قادر به ادامه راه نخواهي بود، چاره‌اي جز صبوري نيست كاري كه بس دشوار و طاقت‌فرسا و در عين حال نتيجه بخش است. امام صادق (ع) مى‌فرمايد: معنى صبر، هر چيزى است كه تلخ مزه باشد و مقارن اضطراب نباشد، چه، هر چه تلخ باشد و مقارن اضطراب باشد او را صبر نمى‌نامند و معنى جزع اضطراب دل است با اظهار حزن و تغيير حال و تغيير لون. (مصباح الشريعه / ترجمه و شرح عبد‌الرزاق گيلان/ 557) عبد‌ا... بن عباس گفت: رسول خدا (ص) فرمود: اى جوان! بياد خدا باش تا خدا تو را حفظ كند، به ياد خدا باش تا همواره خدا را جلوى روى خود ببينى، خداى عزّوجل را در سستى‌ها و لغزشها به ياد آور تا خداوند تو را در سختي‌ها اجابت و دستگيرى كند، هر گاه سوال كردى از خدا سوال كن و هرگاه طلب كمك كردى استعانت به خدا بجوى كه قلم تقدير مشخّص نموده آنچه را بايد انجام شود، اگر مردم كوشش كنند كه به امرى كه خداوند مقدر نفرموده به تو نفعى برسانند قادر بر آن نخواهند بود. اگر مى‌توانى كه صبر نمایى به همراه يقين اين كار را بكن، و اگر نمى‌توانى صبر كن كه در صبر كردن بر آنچه بر تو سخت است خير بسيار مى‌باشد و بدان كه صبر به همراه پيروزى است و گشايش به همراه سختى، و به دنبال هر سختى آسانى است (مشكاه الأنوار / ترجمه هوشمند و محمدى / متن / 27).