عدم تناقض در قرآن

كلمات كليدي : عدم تناقض، عدم اختلاف، معارف و ظاهر

نویسنده : روح الله رضواني

"تناقض" مصدر باب "تفاعل" و بمعنی از هم گسیختن و شکستن می باشد، مثل شکستن استخوان و از هم گسیختن ریسمان و تناقض در کلام، یعنی گفتار ضد و نقیض[1]، تناقض از دو قضیه تشکیل شده که یکی وجودی و دیگری عدمی است و میان آن دو قضیه نهایت نفرت و عناد وجود دارد، بگونه ای که هیچ گاه با هم جمع نمی شوند و همین طور نبود هر دوی آنها نیز ممکن نیست، به نوعی که هیچ کدام از آن دو قضیه یا دو شی موجود نباشند.

تناقض منحصر در دو قضیه نیست بلکه در مفردات نیز وجود دارد هر چند در نهایت، برگشت مفردات به قضایا می باشد.[2]

مقصود از واژه نقض در قرآن بیشتر نقض معنوی است مانند:

«وَ أَوْفُوا بِعَهْدِ اللَّهِ إِذا عاهَدْتُمْ وَ لا تَنْقُضُوا الْأَیْمانَ بَعْدَ تَوْکیدِها...»[3]

«و هنگامی که با خدا عهد بستید، به عهد او وفا کنید! و سوگندها را بعد از محکم ساختن نشکنید، در حالى که خدا را کفیل و ضامن بر (سوگند) خود قرار داده‌اید، به یقین خداوند از آنچه انجام می‌دهید، آگاه است!»

آیه مربوط به عدم تناقض در قرآن

«أَفَلا یَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ وَ لَوْ کانَ مِنْ عِنْدِ غَیْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فیهِ اخْتِلافاً کَثیراً »

«آیا درباره قرآن نمی‌اندیشند؟! اگر از سوی غیر خدا بود، اختلاف فراوانی در آن می‌یافتند »[4]

جایگاه علمی واژه عدم تناقض در قرآن

از آنجایی که روحیات هر انسانی دائماً در تغییر است و دائماً با گذشت روز، ماه و سال، زبان، فکر و سخنان انسان ها دگرگون می‌شود. مخصوصاً اگر کسی در برابر حوادثی بزرگ قرار گرفته باشد، حوادثی که یک انقلاب فکری، فرهنگی، اجتماعی، عقیدتی و سیاسی را پایه ریزی کند، او هر قدر بخواهد سخنان خود را یکسان و یکنواخت و بر مبنای افکار و اندیشه اوّلی خود بهینه سازی کند قادر نیست.

اما قرآن در مدت بیست و سه سال بر طبق احتیاجات و نیازمندی های تربیتی مردم در شرائط و ظروف کاملاً مختلف نازل شده و نیز کتابی است که درباره موضوعات متنوع سخن می گوید، گاهی درباره توحید و اسرار آفرینش و زمانی درباره احکام، قوانین، آداب و سنن، وقتی دیگر درباره امت های پیشین و سرگذشت تکان دهنده آنـان و... با این حال در سراسر آیات قرآن از نظر محتوا و مفاهیم آن هیچ گونه تناقضی مشاهده نمی شود، این نمی‌تواند صورت گیرد مگر این که از یک منبع ما فوق بشری سرچشمه گیرد. [5]

عدم تناقض در قرآن

مباحث عـدم تناقض در آیات قـرآن را می توان در فصاحت، بلاغت، نظم و معارف آن دانست[6] که آن را در دو محـور عدم تناقض در ظاهـر آیات و عـدم تناقض در معارف، مورد بحث و بررسی قـرار می دهیم.

1. عدم تناقض در ظاهر آیات قرآن

هر انسان متفکر وقتی به آیات قرآن می نگرد می‌بیند همۀ آیاتِ آن هماهنگ و خالی از هـر گونـه تضـاد، تناقض و نامـوزونی است و یک نظم و هماهنگی ویژه در آیات آن حاکم است و به طـور یقیـن می‌توان استدلال کرد که این کتاب زائیدۀ افکار انسان ها نیست بلکه از ناحیـه خداونـد متعال است؛ زیرا آراء و افکار انسان با گذشت زمان دگرگون شده، تغییر و تضاد و ناهماهنگی در آن بوجود می‌آید و این یکی از روش های شناخت کلام خداوند از کلام ما انسان هاست. [7]

2. عدم تناقض در معارف قرآن

عدم تناقض در معارف قرآن به این معناست که در معارف آن هیچ گونه تناقض و تضادی وجود ندارد، بلکه آیات آن یکدیگر را تفسیر کرده و بعضی از آن بعضی دیگر را بیان می کنند و جمله ای از آن مصداق جملۀ دیگر است[8]. دلیل این مطلب آن است که؛

اوّلاً: انسان همانند سایر موجودات این عالم در معرض تغییر و تکامل تدریجی است.

ثانیاً: هیچ انسانی یافت نمی شود که جامـع تمام علوم گردد.

ثالثـاً: انسـان تحت تأثیـر شـرایط گوناگون محیـط زندگی خویش قـرار می گیرد.

با توجه به این مقدمات حال اگر انسانی که در خلال بیست و سه سال از عمر پرتلاطم خود و شرایط متنوع، گفته هایش هم از لحاظ اسلوب و نظم و هم از نظر معارف و محتوا جامع، یکسان و هماهنگ باشد می توان نتیجه گرفت که چنین کلامی، کلام الهی بوده و معجزه است[9].