رژیم های جمهوری و ویژگی های آن‌

رژيم هاي جمهوري و ويژگي هاي آن‏

رضا نصیری

در رژیم‌های جمهوری، مشارکت مردمی از طریق انتخابات، روشن ترین نماد حاکمیت مردم و دموکراسی است. از آنجا که نظام‌های سیاسی عمدتاً بر نظریه مردمی حاکمیت تکیه می‌کنند، نگاهی اجمالی به اصول دموکراسی در نظام‌های سیاسی، ضروری به نظر می‌رسد. اصول دموکراسی را می‌توان آزادی، برابری، تکثرگرایی، مشارکت مردمی و توزیع قدرت عمومی دانست.

در نظام‌های مردمسالار و دموکراتیک تمامی مردم دارای حقوق سیاسی اند و از حق انتخاب کردن، انتخاب شدن و اعتراض به انتخاب و به تعبیر دیگر از آزادی و برابری سیاسی برخوردارند. توزیع و سرشکن نمودن قدرت نیز به مثابه شرط بقا و تضمین دموکراسی است. حکومت دموکراتیک و مردمسالار ثبات سیاسی دارد، زیرا معقول نیست مردم علیه خودشان قیام و اقدام نمایند. نتیجه منطقی و طبیعی چنین حکومتی توسعه و پیشرفت همه جانبه خواهد بود.

مهم ترین راه‌های شناخت هر نظام سیاسی را می‌توان به صورت زیر فهرست کرد: بررسی نوع حاکمیت و منشا مشروعیت آن؛ آگاهی از میزان و نحوه مشارکت مردمی؛ چگونگی توزیع قدرت عمومی؛ نقش احزاب در نظام سیاسی؛ نقش دین در نظام سیاسی. هیچ نظام سیاسی را در جهان نمی توان یافت که بی ارتباط با عناصر یاد شده باشد و تفاوت میان نظام‌های سیاسی نیز ناشی از تفاوت‌های موجود در عوامل فوق می‌باشد.

ویژگی رژیم‌های جمهوری عبارت است از: انتخابی بودن رئیس جمهور به صورت مستقیم یا غیر مستقیم؛ محدودیت دوره ریاست جمهوری؛ محدودیت قدرت ریاست جمهوری؛ تساوی رئیس جمهور با مردم؛ مسئول بودن رئیس جمهور.‌

در رژیم‌های جمهوری، علاوه بر انتخاب رئیس جمهور قوه مجریه، اعضای قوه قانونگذاری نیز از طریق انتخابات تعیین می‌گردند. در واقع در این رژیم، تمامی انتخابات از طریق رای و تصمیم مردم به صورت مستقیم یا غیر مستقیم انجام می‌گیرد. مدت ریاست جمهوری در کشورهای مختلف، متفاوت است و از چهار سال (ایران و آمریکا) تا هفت سال (ایتالیا) متغییر می‌باشد. امروزه محدودیت دوره ریاست جمهوری و نیز محدودیت بازگزینی رئیس جمهور در نظام‌های سیاسی امری پذیرفته شده است. در عین حال، در جمهوری پنجم فرانسه محدودیت بازگزینی وجود ندارد و رئیس جمهور می‌تواند در همه دوره ها در رقابت‌های انتخاباتی شرکت نماید.

دانشمندان حقوق و علوم سیاسی بهترین شکل حکومت را جمهوری می‌دانند. با وجود این، حکومت‌های جمهوری همیشه معرف دموکراسی نمی باشند. همچنان که بهترین نوع دموکراسی رایج را در مقایسه با برخی از جمهوری ها، می‌توان در بعضی رژیم‌های سلطنتی مشاهده کرد.‌
عنوان جمهوری اسلامی، علاوه بر ایران بر کشورهای پاکستان، سودان و موریتانی نیز اطلاق می‌گردد. ترکیب واژه جمهوری با اسلام به این معناست که جمهوری بودن بیانگر شکل نظام و اسلام نمایانگر محتوای آن است، به دیگر سخن، جمهوری اسلامی نظامی است که در قالب و شکل جمهوری، و با ماهیت و محتوای اسلامی، امور خویش را سامان می‌بخشد. جمهوری بودن آن نشانگر دموکراسی و رای مردم و اسلامی بودن آن نشانگر این است که قوانین و مقررات کشوری برگرفته از احکام و اصول الهی است. جمهوری اسلامی نظامی است بر پایه ایمان به: خدای یکتا و اختصاص حاکمیت و تشریع به او و لزوم تسلیم در برابر او.

در جمهوری اسلامی ایران ولی فقیه نسبت به کل نظام و فقهای شورای نگهبان نسبت به قوانین مصوب از سوی مجلس، تضمین کننده اسلامی بودن نظام می‌باشند. مروری بر قانون اساسی جمهوری اسلامی، وجود ویژگی‌های پنج‌گانه رژیم‌های جمهوری را اثبات می‌کند. قانون اساسی، مسئولیت سیاسی را تا حد عزل رهبری و ریاست جمهوری و نیز مسئولیت حقوقی و کیفری را تا حد محاکمه رهبری و ریاست جمهوری و معاونان او و وزیران قائل شده است. برابری رهبری با سایر افراد کشور در برابر قوانین بیان کننده این امر است که همه قوانین مدنی و جزایی برای مقام رهبری و خانواده وی همچون سایر مردم ایجاد حق و تکلیف می‌کند.‌