پرچم ايران از گذشته تاكنون

پرچم ايران از گذشته تاكنون

روزنامه دنیای اقتصاد

تاریخ انتشار: 15 مرداد ماه 1397

واکاوی تاريخی نشان میدهد که کاربرد پرچم در کشور ايران سابقه طولانی دارد. در حفاریها و کاوشهای مربوط به شهداد کرمان (۱۳۵۰ه.ش) درفشی از جنس فلز کشف شد که در بالای آن مجسمه عقابی با بالهای گسترده وجود داشت. تحقيقات تاريخی نشان داد که سابقه ساخت اين درفش به سه هزار سال قبل از ميلاد حضرت مسيح میرسد. در ايران از زمان هخامنشيان استفاده از پرچم امپراتوری رايج شد. در دوره ساسانيان پرچم ايران «درفش کاويان» نام داشت که به استناد برخی منابع تاريخی توسط کاوه آهنگر ساخته شده بود.
در سال ۹۷۶ ميلادی که غزنويان با شکست دادن سامانيان، زمام امور را به دست گرفتند، سلطان محمود غزنوی دستور داد تا نقش ماه را روی پرچم خود که رنگ زمينه آن سياه بود زردوزی کنند. سپس در سال ۱۰۳۱ ميلادی سلطان مسعود غزنوی به انگيزه دلبستگی به شکار، دستور داد تا نقش و نگار يک شير جايگزين ماه شود. هنگامی که دولت صفويه روی کار آمد و تشيع را مذهب رسمی کشور قرار داد، تصوير شير و خورشيد به عنوان دو علامت آشنا روی سکهها، پارچهها و پرچمها ظاهر شد. در دوران حکومت اين سلسله که حدود ۲۳۰ سال بر ايران حکومت کردند، ظاهراً در دوران سلطنت شاه اسماعيل اول و شاه طهماسب اول، پرچم کشور نقش شير و خورشيد نداشت. در مورد انتخاب نقش شير و خورشيد روی پرچم ايران تاريخ پژوهان معتقدند که شير از گذشته نماد دلاوری و قدرت، نشانه ماه مرداد (اسد) بوده و در آيين مهرپرستی ايرانيان قديم پديده خورشيد مقدس محسوب میشده است. بنابراين ترجيح دادند که نقش شير و خورشيد بر پرچم کشور طراحی شود.

پرچم صفويان به شکل مثلث و از پارچههای گرانقيمت با رنگهای مختلف بود و پرچم اصلی کشور سه گوش و شبيه به دم چلچله بود که فردی عالیرتبه با سمت «علمدار باشی» آن را حمل میکرد. در عهد افشاريه، نادرشاه که مردی خودساخته بود، توانست با تلاش زياد، ايران را از حکومت ملوکالطوايفی نجات دهد و بار ديگر مردم را يکپارچه و متحد سازد. در اين دوره پرچم کشور از ابريشم سرخ و زرد درست میشد و روی آن تصوير شير و خورشيد وجود داشت. در عهد اين سلسله نادر دو پرچم سلطنتی داشت: يکی به صورت نوارهای قرمز، آبی، سفيد و زرد بود و در آن، تزيينات ديگر به کار نرفته بود. او از به کاربردن رنگ سبز که رنگ ويژه حکومت صفويه بود، به شدت پرهيز میکرد.

با روی کار آمدن سلسله قاجار و آغاز سلطنت آقامحمدخان چند تغيير اساسی در شکل و رنگ پرچم ايران داده شد، يکی اينکه شکل آن برای نخستين بار از شکل سه گوش به چهارگوش تغيير کرد و ديگر اينکه آقامحمدخان به دليل دشمنی که با نادرشاه داشت، در تهيه پرچم فقط از رنگ قرمز استفاده کرد و به رسم معمول تصوير شير و خورشيد را روی آن طراحی کرد. با اين تفاوت که برای نخستين بار شمشيری در دست شير قرار داده شد. ميرزا تقی خان اميرکبير چون دلبستگی ويژهای به نادرشاه داشت، با آغاز صدارتش همان رنگهای پرچم نادر را پذيرفت؛ اما دستور داد که شکل پرچم مستطيل باشد. با پيروزی جنبش مشروطهخواهی در ايران و گردن نهادن مظفرالدين شاه به تشکيل مجلس، نمايندگان کشور در مجلس اول و دوم به کار تدوين قانون اساسی و متمم آن پرداختند و در اصل پنجم متمم قانون اساسی، رنگ رسمی پرچم کشور را سبز، سفيد و قرمز با علامت شير و خورشيد تعيين کردند؛ اما سر شير شبيه تصوير صورت يک زن بود.

با روی کار آمدن حکومت پهلوی و آغاز سلطنت رضاخان، استفاده از اين طرح همچنان ادامه يافت اما شير چهره نر به خود گرفت و تا پيروزی انقلاب اسلامی بدون تغيير باقی ماند. بعد از پيروزی انقلاب اسلامی ايران نشان پرچم (شير و خورشيد) جای خود را به طرحی شبيه کلمه «الله» داد که مانند لاله سرخی است که از خون شهيدان انقلاب سربرآورده و چهار قسمت آن شبيه به هلال ماه و قسمت ميانی يادآور شمشير به نشانه قدرت و ايستادگی ملت مسلمان است و مجموعاً کلمه توحيد «لااله الاالله» را تشکيل مي دهد. همچنين عبارت «الله اکبر» ۲۲ بار در حاشيه پايين نوار سبز رنگ و در حاشيه بالای نوار قرمز رنگ تکرار شده که نماد ۲۲ بهمن است.

منبع: اسماعيل نساجی، «درآمدی بر تاريخ پرچم و پرچمداری»، مجله درس هايی از مکتب اسلام، ۱۳۹۱.

روزنامه دنيای اقتصاد، شماره 4393 به تاريخ 15/5/97، صفحه 30 (تاريخ و اقتصاد)