دانشنامه پژوهه بزرگترین بانک مقالات علوم انسانی و اسلامی

ارزش منفی دروغگویی و مراتب آن

همان گونه که در یادداشتهای قبل اشاره کردیم، در قرآن کریم، برای سخن گفتن، ارزش‌های مختلفی مطرح شده که گاهی مربوط به ماهیت سخن است و گاهی با عناوین عَرَضی آن ارتباط پیدا می‌کند.
ارزش منفی دروغگویی و مراتب آن
ارزش منفی دروغگویی و مراتب آن
نویسنده: علی مهدوی

همان گونه که در یادداشتهای قبل اشاره کردیم، در قرآن کریم، برای سخن گفتن، ارزش‌های مختلفی مطرح شده که گاهی مربوط به ماهیت سخن است و گاهی با عناوین عَرَضی آن ارتباط پیدا می‌کند. «صراحت در سخن»، «نرمی و ملایمت»، «فروتنی و ادب»، «صداقت در گفتار و رفتار» از جمله ارزشهای اخلاقی سخن گفتن هستند که در مقالات قبل بدان پرداختیم. در این نوشتار در خصوص ارزش منفی دروغگویی و مراتب آن به بحث می‌پردازیم. به یکی دیگر از این ارزشها یعنی صداقت در سخن می‌پردازیم.

در برابر ارزش مثبت و بی تردید «صدق»، از نظر عقلی و نقلی، ارزش منفی کذب و دروغگویی نیز قطعی است. پس انسان در گفتار خود باید راستگو باشد و از گفتن دروغ بپرهیزد و حتی در بعضی موارد، نه تنها از گفتن دروغ باید پرهیز کند، بلکه سکوت هم جایز نیست و بر او لازم است که سکوت را بشکند و حقیقت را اظهار کند. اکنون، این پرسش مطرح می‌شود که آیا گفتن دروغ، همیشه بد است و ارزش منفی دارد و ارزش منفی آن، در همه جا یکسان است؟ یا اینکه حکم آن، در هر جایی فرق می‌کند؟ در پاسخ باید گفت: نه دروغ در همه جا نامطلوب است و نه گناهِ کذب، در همه جا یکسان است؛ بلکه بسته به شرایط مختلف، احکام و ارزشهای متفاوتی بر آن مترتب می‌شود. اختلاف مراتب گناه و ارزش منفی دروغ گفتن، به آثار دروغ و انگیزه گوینده آن بستگی دارد. دروغ در موارد عادی، که یا ضرری بر آن مترتب نمی‌شود و یا زیان نا چیزی به دنبال دارد، طبعاً، گناه کمتری دارد؛ اما اگر دروغگویی، موجب فتنه و فسادی شود، کسانی را به جان هم بیندازد و یا مصداق نمامی و بهتان باشد، گناهش بزرگتر است.

افترا به خداوند: از همه دروغ‌ها بدتر، دروغی است که به خدا و رسول او نسبت داده شود؛ زیرا در اینجا مسئله مصلحت و سرنوشت انسان و جامعه مطرح است و کسانی که در این مورد دروغ بگویند، بزرگ ترین ضربه را به اجتماع و مصالح انسانهای دیگر می‌زنند. خداوند در قرآن می‌فرماید:

«فمن اظلم ممن افتری علی الله کذبا»

چه کسی ستمکارتر از آن کس است که به خدا دروغ و افترا می‌بندد؟»(انعام: 144).

زشتی افترا به خدا و رسول او به اندازه‌ای است که اگر روزه دار در ماه مبارک رمضان، چنین دروغی بگوید، روزه‌اش باطل خواهد شد. همچنین وارونه نشان دادن سخنان حق انبیاء و اولیای خدا، آمیختن آنها با سخنان باطل و یا تحریف لفظ یا معنای آن نیز در واقع، نوعی افترا بر خداست. در قرآن از کسانی که دست به این گونه کارها می‌زنند، به شدت، نکوهش شده است:

«انما یفتری الکذب الذین لایومنون بآیات الله و اولئک هم الکاذبون»

کسانی که دروغ به خدا می‌بندند، ایمان به خدا ندارند و دروغگوی واقعی اینها هستند.»(نحل: 105)

یعنی بدترین دروغ، دروغی است که از بی ایمانی حاصل شود. در آیه دیگری می‌فرماید:

«انما یامرکم بالسوء و الفحشاء و ان تقولوا علی الله ما لاتعملون»

شیطان انسان‌ها را به کارهای زشت و بدکاری و افترای به خدا و یا نسبت دادن چیزهایی که نمی دانند، به خدا وامی دارد»(بقره: 169).

بنابراین، ارزش منفی، منحصر در این نیست که شخص سخنی را که می‌داند خلاف واقع است، بگوید، بلکه حتی اگر از روی نادانی و بدون علم و یقین، سخنی را به خدا نسبت دهد، بازهم مرتکب کار زشتی شده است.

نفاق: «نفاق» از پست‌ترین مراتب کذب است که متضمن و همراه با رذایل دیگری، چون خدعه و فریب مومنان، نیز خواهد بود. در این زمینه، آیات فراوانی به طور عمده در سوره منافقون، انفال، توبه، بقره و دیگر سوره‌های قرآن وجود دارد. خداوند متعال در آغاز سوره مبارکه بقره مهم‌ترین خصلت‌های مومنان را بیان کرده و درباره منافقون نیز می‌فرماید:

«و من الناس من یقوا آمنا بالله و بالیوم الاخر و ما هم بمومنین. یخادعون الله والذین آمنوا و ما یخدعون الاانفسهم و ما یشعرون»

 فی قلوبهم مرض فزادهم الله مرضا و لهم عذاب الیم بما کانوا یکسبون... ؛ از مردم کسانی هستند که می‌گویند: ما به خدا و روز جزا ایمان داریم، در حالی که ایمان ندارند (بلکه) می‌خواهند خدا و مومنان را فریب دهند و در واقع، جز خودشان کس دیگری را فریب نخواهند داد و نمی‌فهمند. در دل‌هاشان بیماری است و خدا بیماری‌شان را می‌افزاید و به علت اینکه دروغ می‌گفته‌اند، عذابی دردآور گریبانشان را خواهد گرفت و هرگاه به آنان گفته می‌شود که در زمین افساد نکنید، گویند که فقط اصلاح می‌کنیم. آگاه باش که آنان همان فساد کنندگانند؛ ولی خودشان درک نمی‌کنند و هنگامی که به آنها گفته شد: مثل همه مردم ایمان بیاورید، گویند: آیا همانند افراد کم خرد ایمان بیاوریم؟ آگاه باش که آنها خود کم خردند؛ ولی نمی دانند و هنگامی که با مومنان ملاقات کنند، گویند: ایمان داریم و چون با دوستان شیطان صفت خویش خلوت کنند، گویند: ما با شما هستیم و آنها را استهزاء می‌کنیم»(بقره: 8-14). خداوند در این آیات، خصلت‌های مهم منافقان را برشمرده است که به دروغ اظهار ایمان می‌کنند. با خدعه و نیرنگ با خدا و مومنان برخورد می‌کنند. در دل مریضند و روز به روز، بیماری آنها افزوده می‌شود. افساد می‌کنند وخود را مصلح قلمداد می‌کنند. به مومنان نسبت سفاهت و نادانی می‌دهند. زیبا حرف می‌زنند و خود را دوست و دلسوز نشان می‌دهند؛ ولی بزرگ‌ترین دشمن هستند(بقره: 204)، قدرت طلبی، آنان را به سرپیچی از احکام و دستورات خدا وامی دارد(بقره: 206). اینها و ده‌ها خصلت و صفت زشت دیگر، علائم و مشخصات منافقان است که در آیات قرآن بیان گردیده‌اند. البته آنچه به محل بحث ما مربوط می‌شود، دروغگویی و اظهارات پوچ آنهاست که منشا اصلی دیگر مفاسد و تبهکاری شان خواهد بود. بنابراین، نفاق یکی از مراتب کذب و دروغ می‌باشد و از آنجا که همراه با رذایل دیگری همچون فریب و خدعه نسبت به دیگران است، می‌توان آن را پست‌ترین مرتبه کذب دانست.

مقاله

نویسنده علی مهدوی

این موضوعات را نیز بررسی کنید:

جدیدترین ها در این موضوع

سینمای پناهنده ; به بهانه اکران فیلم سینمایی تگزاس

سینمای پناهنده ; به بهانه اکران فیلم سینمایی تگزاس

نمایش فیلم تگزاس در روزهای اخیر نشان می دهد که مسعود اطیابی تغییر بزرگی در رویه فیلمسازی خود داده است. او که پیش از این با فیلمی درباره حوادث هشتاد و هشت نشان داده بود که در فکر پرداختن به مسائل جدی و حرکت در راستای سینمای اجتماعی است، حالا با تگزاس به جریان فیلم های پرفروشی پیوسته که اتفاقا بر خلاف فیلم قبلی اش دچار موانع ممیزی و عدم مجوز اکران نشده و با توجه به فضای سینمای ایران، سود قابل توجه‌ی را به جیب تهیه کننده واریز می کند.
مصادره و ماجرای غم انگیز زن در سینما

مصادره و ماجرای غم انگیز زن در سینما

هنوز و بعد از گذشت حدود سه ماه از جشنواره فیلم فجر(سی و ششم) و دیدن فیلم سینمایی مصادره ، طعم تلخ تماشای آن هم زمان با اکران های نوروزی و فروش بالای این فیلم ذایقه ام را می آزارد. مصادره را شاید بتوان اروتیک ترین فیلم سینمای ایران پس از انقلاب برشمرد. این فیلم به شدت بیمار است و گویا به جز شوخی های سخیف جنسی حتی با دستمایه کردن یک کودک یا نوجوان راهی برای خندان و شادکردن مخاطبانش ندارد.
گل دادن درخت پیر ; نگاهی به فیلم خجالت نکش

گل دادن درخت پیر ; نگاهی به فیلم خجالت نکش

خجالت نکش، یک فیلم مفرح است. فرحبخشی این فیلم نه از شوخی ها و تکه کلام ها، بلکه به جهت دنیای درونی فیلم است. دنیایی که در آن کودکی متولد می شود و پیری و گذر سن، مانعی برای زایش نیست. در روستای کوچک و کم جمعیت مهمت اباد، 231 نفر زندگی می کنند و این فیلم به ما می گوید که این جمعیت چگونه به اندازه یک نفر بیشتر می شود.
خوک های آوازه خوان ; نگاهی به فیلم خوک

خوک های آوازه خوان ; نگاهی به فیلم خوک

اگر تلاش فیلم خوک در این است که یک کمدی متفاوت در سینمای ایران باشد، باید گفت که در این کار موفق شده است. این فیلم توجهی به شوخی ها کلامی و متدوال در سینمای طنز ندارد. تا حد زیادی می کوشد که از مزیت های واقعیت استفاده کند و در مناسبات انسانی و روابط فردی آدم ها دخل و تصرفی نکند و همزمان از سوی دیگر پیروزمندانه از میدان واقعیت بیرون بیاید بدون آنکه هیچ باج و امتیازی به آنچه که ما واقعیت صدایش می کنیم داده باشد؛ خوک خود را در واقعیت محدود نمی کند.
فیلشاه، آغاز راهی جریان‌ساز در انیمیشن بومی

فیلشاه، آغاز راهی جریان‌ساز در انیمیشن بومی

صحبت از انیمیشنی سینمایی است که در فرم، تکنیک و ارائه مفاهیم به استاندارهای جهانی نزدیک شده و سعی دارد به‌دور از شعار و کلیشه به یک مقطع تاریخی با رگه‌های دینی بپردازد و آغازکننده راهی جریان‌ساز برای صنعت سینمایی انیمیشن در ایران باشد.
Powered by TayaCMS