دانشنامه پژوهه بزرگترین بانک مقالات علوم انسانی و اسلامی

بصیرت insight

No image
بصیرت insight

كلمات كليدي : بصير، بينش، آگاهي، بصيرت، شناخت

نویسنده : علي اكبريان تبريزي

بصیرت در لغت، به معناى عقیده قلبى، شناخت، یقین، زیرکى و عبرت آمده[1] و در اصطلاح، عبارت است از قوه‌اى در قلب شخص، که به نور قدسى منوّر بوده، به وسیله آن حقایق اشیا و امور را درک مى‌کند؛ همان‌گونه که شخص به وسیله چشم، صُوَر و ظواهر اشیا را مى‌بیند.[2]

برخى گفته‌اند: شناخت روشن و یقینى از دین، تکلیف، پیشوا، حجّت خدا، راه، دوست و دشمن، حق و باطل، «بصیرت » نام دارد.[3] چنانچه حضرت امیر(ع) از رزمندگان راستین با این صفت یاد مى‌کند که:

«حَمَلُوا بَصََائِرَهُمْ عَلى‌ََ اسْیََافِهِمْ »[4]

«بصیرت هاى خویش را بر شمشیرهایشان سوار کردند. یعنى اگر در میدان نبرد تیغ مى‌زدند از روى بصیرت بود.»

اهمیت بصیرت:

در مورد اهمیت و ارزش بصیرت و اینکه منظور از بصیرت کدام قسم آن است به چند حدیث اکتفا می‌کنیم.

1- پیامبر خدا(ص) می‌فرماید: «کور آن نیست که چشمش نابینا باشد بلکه کور [واقعى] آن کسى است که دیده بصیرتش کور باشد.»[5]

2- حضرت امام على(ع) می‌فرماید: «اگر دیده بصیرت کور باشد نگریستن چشم سودى نمى‌دهد.»[6]

3- حضرت امام على(ع) می‌فرماید: «با بصیرت کسى است که بشنود و بیندیشد، نگاه کند و ببیند، از عبرتها بهره گیرد آنگاه راه روشنى را بپیماید که در آن از افتادن در پرتگاهها به دور ماند.»[7]

همانطور که از احادیث فوق استفاده می‌شود بینش و آگاهی، در مورد کارهایی که انسان انجام می‌دهد، بخصوص اعمال فردی و اجتماعی، حائز اهمیت فوق العاده بوده و در صورت نبود بینش کافی مخصوصا در برهه‌های حساس زندگی، آدمی را تا مرحله افتادن در پرتگاهها و خروج از صراط مستقیم الهی پیش می‌برد.

بصیرت در قرآن:

این ماده در ضمن آیات قرآن در سه معنى بکار برده شده است .

1- بمعنى بینائى دل چنانکه در آیه 19سوره مبارکه فاطر مى‌فرماید:

«هرگز کوردل و روشن ضمیر یکسان نیستند.»[8]

2- بمعنى بینائى چشم چنانکه در آیه 2سوره مبارکه انسان مى‌فرماید:

«(بدین جهت) او را شنوا و بینا قرار دادیم!»[9]

3- بمعنى بینائى با برهان[10] و دلیل چنانکه در آیه 125سوره مبارکه طه مى‌فرماید:

«انسان غافل در روز قیامت مى‌گوید خدایا چرا مرا نابینا محشور کردى و حال آنکه من در دنیا بینا و آگاه بودم؟»[11]

آثار بصیرت:

1- توحید

از جمله آثار بصیرت، ره ‌یافتن به توحید و قدرت خدا می‌باشد. در این مورد در آیه 16 سوره مبارکه رعد چنین وارد شده است:

«بگو: چه کسی پروردگار آسمانها و زمین است؟» بگو: «الله!» (سپس) بگو: «آیا اولیا (و خدایانی) غیر از او برای خود برگزیده‌اید که (حتی) مالک سود و زیان خود نیستند (تا چه رسد به شما؟!)» بگو: «آیا نابینا و بینا یکسانند؟! یا ظلمتها و نور برابرند؟! آیا آنها همتایانی برای خدا قرار دادند بخاطر اینکه آنان همانند خدا آفرینشی داشتند و این آفرینشها بر آنها مشتبه شده است؟!» بگو: «خدا خالق همه چیز است؛ و اوست یکتا و پیروز!».[12]

2- درخواست بازگشت در آخرت

از دیگر آثار بصیرت و روشن‌بینى، درخواست مجرمان در قیامت، براى رجوع به دنیا است چنانچه درآیه 12 سوره سجده می‌فرماید:

«و اگر ببینی مجرمان را هنگامی که در پیشگاه پروردگارشان سر به زیر افکنده، می‌گویند: پروردگارا! آنچه وعده کرده بودی دیدیم و شنیدیم؛ ما را بازگردان تا کار شایسته‌ای انجام دهیم؛ ما (به قیامت) یقین داریم!».[13]

3- عبرت‌ آموزی

عبرت‌آموزى نیز یکی دیگر از آثار بصیرت می‌باشد. در آیه 13 سوره مبارکه آل عمران می‌فرماید:

«در دو گروهی که (در میدان جنگ بدر) با هم رو به رو شدند، نشانه (و درس عبرتی) برای شما بود: یک گروه، در راه خدا نبرد می‌کرد و جمع دیگری که کافر بود (در راه شیطان و بت) در حالی که آنها (گروه مؤمنان) را با چشم خود، دو برابر آنچه بودند، می‌دیدند. (و این خود عاملی برای وحشت و شکست آنها شد) و خداوند هر کس را بخواهد (و شایسته بداند) با یاری خود تأیید می‌کند. در این، عبرتی است برای بینایان!»[14]

در آیه 24 سوره مبارکه هود می‌فرماید:

«حال این دو گروه [= مؤمنان و منکران‌]، حال «نابینا و کر» و «بینا و شنوا» است؛ آیا این دو، همانند یکدیگرند؟! آیا پند نمی‌گیرند؟!».[15]

برای مطالعه بیشتر می‌توانید آیه 44 سوره مبارکه نور، آیه 58 سوره مبارکه غافر و آیه 2 سوره مبارکه حشر مراجعه کنید.

5- سود شخصی

حصول منفعت براى خود فرد، یکی دیگر از نتایج بصیرت و ژرف‌نگرى می‌باشد[16] چنانچه در آیه 104 سوره مبارکه انعام می‌فرماید:

«دلایل روشن از طرف پروردگارتان برای شما آمد؛ کسی که (به وسیله آن، حق را) ببیند، به سود خود اوست؛...»[17]

ابزار بصیرت:‌

1- چشم‌

از جمله ابزار شناخت و درک صحیح حقایق، چشم است چنانچه در آیه179 سوره مبارکه اعراف می‌خوانیم:

«به یقین، گروه بسیاری از جن و انس را برای دوزخ آفریدیم؛ ... آنها چشمانی دارند که با آن نمی‌بینند؛ ...»[18]

در آیه 26 سوره مبارکه احقاف می‌فرماید:

«ما به آنها [= قوم عاد] قدرتی دادیم که به شما ندادیم و برای آنان گوش و چشم و دل قرار دادیم؛ (اما به هنگام نزول عذاب) نه گوشها و چشمها و نه عقلهایشان برای آنان هیچ سودی نداشت؛ چرا که آیات خدا را انکار می‌کردند؛...»[19]

2- قلب‌

قلب نیز یکی دیگر از ابزار بصیرت و درک حقایق می‌باشد در همین زمینه در آیه 179 سوره مبارکه اعراف می‌خوانیم:

«به یقین، گروه بسیاری از جن و انس را برای دوزخ آفریدیم؛ آنها دلها [= عقلها ]یی دارند که با آن (اندیشه نمی‌کنند و) نمی‌فهمند؛...»[20]

3- گوش‌

گوش نیز از جمله ابزار‌های شناخت و درک صحیح حقایق می‌باشد. در آیه 179 سوره مبارکه اعراف می‌خوانیم:

«به یقین، گروه بسیاری از جن و انس را برای دوزخ آفریدیم؛... آنها گوشهایی دارند که با آن نمی‌شنوند؛...»[21]

اهل بصیرت:‌

1- حضرت ابراهیم(ع)

حضرت ابراهیم(ع) از جمله کسانی بود که از بصیرت برخوردار بوده چنانچه در آیه 75 سوره مبارکه انعام می‌فرماید:

«و این چنین، ملکوت آسمانها و زمین (و حکومت مطلقه خداوند بر آنها) را به ابراهیم نشان دادیم؛ (تا به آن استدلال کند،) و اهل یقین گردد.»[22]

2- انابه‌کنندگان ‌(کسانی که به درگاه خداوند انابه کردند)

بنده انابه‌کننده به درگاه خداوند، از انسانهاى روشن‌ضمیر و اهل‌ بصیرت می‌باشد:

«تا وسیله بینایی و یادآوری برای هر بنده توبه کاری باشد!»[23]

3- بندگان خاصّ خدا

برخورد آگاهانه بندگان شایسته خداوند، به هنگام ذکر آیات پروردگارشان، موجب قرار گرفتنشان در شمار اهل بصیرت می‌شود:

«بندگان (خاص خداوند) رحمان،... کسانی هستند که هرگاه آیات پروردگارشان به آنان گوشزد شود، کر و کور روی آن نمی‌افتند.»[24]

4- حضرت محمّد(ص)

پیامبر گرامى اسلام حضرت محمّد(ص) نیز از ضمیرى روشن و آگاه برخوردار بودند:

«بگو: این راه من است من، با بصیرت به سوی خدا دعوت می‌کنم!...»[25]

5- متقین‌

پرهیزکاران، از انسانهاى بیدار دل در مصاف با وسوسه‌هاى شیطانى هستند:

«پرهیزگاران هنگامی که گرفتار وسوسه‌های شیطان شوند، به یاد (خدا و پاداش و کیفر او) می‌افتند و (در پرتو یاد او، راه حق را می‌بینند و) ناگهان بینا می‌گردند»[26]

اسباب بصیرت:‌

1- آخرت‌اندیشى‌

آخرت‌اندیشى، سبب پیدایش بصیرت در انسان می‌شود چنانچه در آیات 45 و 46 از سوره مبارکه ص می‌فرماید:

«و به خاطر بیاور بندگان ما... را، صاحبان دستها(ی نیرومند) و چشمها(ی بینا)!* ما آنها را با خلوص ویژه‌ای خالص کردیم و آن یادآوری سرای آخرت بود!»[27]

2- آیات خدا

آیات الهى در زمین و انسان (آفاقى و انفسى)، از عوامل بصیرت می‌باشد:

«و در زمین آیاتی برای جویندگان یقین است* و در وجود خود شما (نیز آیاتی است)؛ آیا نمی‌بینید؟!»[28]

3- امدادهاى خدا

امدادهاى الهى مثل پیروزى مسلمانان در غزوه بدر، از عوامل عبرت و بصیرت می‌باشد:

«در دو گروهی که (در میدان جنگ بدر) با هم رو به رو شدند، نشانه (و درس عبرتی) برای شما بود: یک گروه، در راه خدا نبرد می‌کرد؛ و جمع دیگری که کافر بود... در این، عبرتی است برای بینایان (اهل بصیرت)!»[29]

4- تقوا

تقوا و پرهیزکارى، از عوامل روشنایى ضمیر و بیداردلى می‌باشد:

«پرهیزگاران هنگامی که گرفتار وسوسه‌های شیطان شوند، به یاد (خدا و پاداش و کیفر او) می‌افتند؛ و (در پرتو یاد او، راه حق را می‌بینند و) ناگهان بینا می‌گردند.»[30]

5- کتابهای آسمانی مثل قرآن و تورات‌

محتوای کتابهای آسمانی مانند قرآن و تورات، مایه درک عمیق و بصیرت مردم است:

«... بگو: من تنها از چیزی پیروی می‌کنم که بر من وحی می‌شود؛ این وسیله بینایی از طرف پروردگارتان است...»[31]

«و ما به موسی کتاب آسمانی دادیم بعد از آنکه اقوام قرون نخستین را هلاک نمودیم؛ کتابی که برای مردم بصیرت‌آفرین بود...»[32]

مانع بصیرت‌:

غفلت انسان در دنیا، مانع بصیرت نسبت به حقایق آخرتى است:

«(به او خطاب می‌شود) تو از این صحنه (و دادگاه بزرگ) غافل بودی و ما پرده را از چشم تو کنار زدیم و امروز چشمت کاملا تیزبین است!»[33]

بصیرت در حادثه عاشورا:

حماسه ‌آفرینان عاشورا، بى‌هدف و کورکورانه به کربلا نیامده بودند. آنان اهل بصیرت بودند؛ هم نسبت به درستى و حقّانیت راه و رهبرشان، هم به اینکه وظیفه‌شان جهاد و یارى امام است.[34]

عاشورا به ما مى‌آموزد که در صحنه‌هاى زندگى، در پیروى‌ها و حمایت‌ها، در دوستى‌ها و دشمنى‌ها و موضعگیرى‌ها، بر اساس شناخت عمیق و بصیرت عمل کنیم و با یقین و اطمینان به درستى کار و حقّانیّت مسیر و شناخت خودى و بیگانه و حق و باطل، گام در راه بگذاریم.

مقاله

نویسنده علي اكبريان تبريزي
جایگاه در درختواره فضائل اخلاقی

این موضوعات را نیز بررسی کنید:

جدیدترین ها در این موضوع

رفتار و منش امام خمینی (ره) با دختران

رفتار و منش امام خمینی (ره) با دختران

در همۀ جوامع بشری، تربیت فرزندان، به ویژه فرزند دختر ارزش و اهمیت زیادی دارد. ارزش‌های اسلامی و زوایای زندگی ائمه معصومین علیهم‌السلام و بزرگان، جایگاه تربیتی پدر در قبال دختران مورد تأکید قرار گرفته است. از آنجا که دشمنان فرهنگ اسلامی به این امر واقف شده‌اند با تلاش‌های خود سعی بر بی‌ارزش نمودن جایگاه پدر داشته واز سویی با استحاله اعتقادی و فرهنگی دختران و زنان (به عنوان ارکان اصلی خانواده اسلامی) به اهداف شوم خود که نابودی اسلام است دست یابند.
تبیین و ضرورت‌شناسی مساله تعامل مؤثر پدری-دختری

تبیین و ضرورت‌شناسی مساله تعامل مؤثر پدری-دختری

در این نوشتار تلاش شده با تدقیق به اضلاع مسئله، یعنی خانواده، جایگاه پدری و دختری ضمن تبیین و ابهام زدایی از مساله‌ی «تعامل موثر پدری-دختری»، ضرورت آن بیش از پیش هویدا گردد.
فرصت و تهدید رابطه پدر-دختری

فرصت و تهدید رابطه پدر-دختری

در این نوشتار سعی شده است نقش پدر در خانواده به خصوص در رابطه پدری- دختری مورد تدقیق قرار گرفته و راهبردهای موثر عملی پیشنهاد گردد.
دختر در آینه تعامل با پدر

دختر در آینه تعامل با پدر

یهود از پیامبری حضرت موسی علیه‌السلام نشأت گرفت... کسی که چگونه دل کندن مادر از او در قرآن آمده است.. مسیحیت بعد از حضرت عیسی علیه‌السلام شکل گرفت که متولد شدن از مادری تنها بدون پدر، در قرآن کریم ذکر شده است.
رابطه پدر - دختری، پرهیز از تحمیل

رابطه پدر - دختری، پرهیز از تحمیل

با اینکه سعی کرده بودم، طوری که پدر دوست دارد لباس بپوشم، اما انگار جلب رضایتش غیر ممکن بود! من فقط سکوت کرده بودم و پدر پشت سر هم شروع کرد به سرزنش و پرخاش به من! تا اینکه به نزدیکی خانه رسیدیم.

پر بازدیدترین ها

No image

خداشناسی

No image

دوستی

No image

عفو و گذشت

No image

خوش خلقی

Powered by TayaCMS