جدال

قال الصادق (ع): «المراء داء دوی و لیس فی الانسان خصلهٔ بشر منه، و هو خلق ابلیس؛ مجادله دردی است بسیار سخت و در انسان هیچ خصلتی بدتراز جدال و نزاع نیست و آن از صفت ابلیس است.» (شرح مصباح الشریعهٔ/ترجمه عبد الرزاق گیلانی، ص ۳۰۵)

جدال
جدال به این صورت است که با ایراد گرفتن از دیگران در قول یا فعل آنها، در مقام اعتراض می آید و میخواهد به طرف مقابل طعنه بزند و او را تحقیر کند تا با ابراز زیرکی و معرفت، برتری خود را بر او ثابت کند. این بیماری حداقل این ضرر را دارد که باعث پیدایش بغض، عداوت و نفرت میان دو دوست می شود و این عاقبت خوشی ندارد. گاهی اوقات نیاز است، انسان هرچند که به حق باشد، دست از بحث و ستیز کشیده و ادامه ندهد. زیرا در مورد خصومت زبان را در حد اعتدال نگه داشتن پذیرفته است، اما ادامه خصومت باعث هرچه بیشتر شدن آتش درونی و طغیان خشم نسبت به مطلب مورد نزاع است و نتیجه اش کینه و عداوت قلبی بین دو طرف است تا آنجا که هر یک از ناراحتی دیگری خوشحال و از خوشحالی او غمگین می شود! و بسا که زبانش را به هتک حرمت او می گشاید. بنابراین هر کس آغازگر خصومت و جدال باشد، در معرض این خطرها قرار گرفته و کمترین حدش آن است که فکرش ناراحت و مضطرب خواهد شد، پس خصومت و مجادله به این نحو سرآغاز هر فسادی است، بنابراین شایسته نیست جز به هنگام ضرورت باب جدال و خصومت گشوده شود.
پیامبر اکرم می فرمایند: سه چیز است که هر که خدای عزوجل را ملاقات کند با آنها، داخل بهشت شود از هر دری که خواهد: کسی که خلقش خوش و نیکو باشد، و در نهان و آشکار از خدا بترسد، و ستیزه را ترک کند هرچند که محق باشد.
امام صادق (ع) فرمود: «طلب کنندگان علم سه قسم اند: یک قسم آن را طلب می کند برای استهزا، تا با غیر خود جدال کند و قسم دیگر، آن را میطلبد برای گردن کشی کردن و فریب دادن، و قسم دیگر، آن را میطلبد برای تحصیل بصیرت در دین و اطلاع بر احوال آخرت. پس صاحب جدال، مردم را اذیت می کند و در مجالس به گفتوگو میپردازد، علم و صفت حلم را بسیار یاد می کند و در ظاهر، فروتنی را شعار خود ساخته و در باطن از پرهیزگاری عاری است. پس خدا، به جهت این عمل، روی او را قبیح گرداند.»

جدال و گفتگو از چهار حال بیرون نیست: یا این است که شما در پیرامون آنچه می دانید و هر دو عالم هستید گفتگو می کنید؛ در این صورت شما هر دو از مرحله خلوص و صفا بیرون رفته و علم و یقین خود را ضایع کرده و طلب رسوایی و فضیحت نمودید.
و یا آنکه هر دو جاهل به آن موضوع مورد بحث هستید. در این حالت نادانی خود را آشکار نموده و روی جهل با همدیگر مجادله کرده اید، و یا این است که تو عالم هستی و با شخصی که جاهل است گفتگو می کنی؛ در این صورت مقصود تو ظلم کردن و روشن نمودن خطا و لغزش طرف است، و یا آنکه تو جاهل هستی و با شخص عالم وارد بحث و جدال می شوی؛ در این مقام احترام او را حفظ نکرده و نسبت به او ستم می کنی. پس جدال به هر صورت قبیح و ناروا است و کسی که انصاف داده و در مقابل حق تسلیم باشد، قهراً جدال را ترک خواهد کرد، و در این حالت ایمان خود را محکم نگه داشته و سلامتی دین خود را نیکو گرفته و عقل خود را از لغزش و اشتباه حفظ کرده است.

برخورد ائمه
مردی به حضرت ابی عبدالله الحسین (ع) عرض کرد: بنشین تا در اطراف دین مناظره و بحث کنیم ! حضرت فرمود: ای مرد من به دین خودم بینا و بصیر هستم، و راه حقیقت به نزد من آشکار و روشن است، و اگر تو به دین خود جاهل و در راه حقیقت متردد هستی برو و جویای حقیقت باش و من کاری با مجادله و بحث ندارم. در حریم عشق نتوان زد دم از گفت و شنید* زانکه آنجا جمله اعضا چشم باید بود و گوش بر بساط نکته دانان خود فروشی شرط نیست * یا سخن دانسته گوای مرد عاقل

مستغفری، جعفربن محمدمراغی، یعقوب و خلیلی، محمد، روش تندرستی در اسلام اترجمه طب النبی و طب الصادق(ع)، ۱ جلد، مومنین-قم، چاپ سوم، ۱۳۸۱ ش، ص ص ۱۶۵-۱۶۶.
ورام بن أبی فراس، مسعودبن عیسی-عطایی، محمد رضا، مجموعه ورام، آداب و اخلاق در اسلام | ترجمه تنبیه الخواطر، ۱ جلد، بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی - مشهد، چاپ: اول، کلینی، محمد بن یعقوب-اردکانی، محمدعلی، تحفهٔ الاولیاء (ترجمه اصول کافی)، ۴ جلد، دار الحدیث - قم، چاپ: اول، ۱۳۸۸ ش، ج۱۳؛ ص ۷۱۷. ۳. کلینی، حمدبن یعقوب اردکانی، محمدعلی، تحفهٔ الاولیاء (ترجمه اصول کافی)، ۴ جلد، دارالحدیث - قم، چاپ اول، ۱۳۸۸ ش، ج ۱، ص ۱۸۱.
منسوب به جعفربن محمد(ع)، امام ششم -اعلامه مصطفوی، حسن، مصباح الشریعهٔ و مفتاح الحقیقهٔ ترجمه مصطفوی، ۱ جلد، انجمن اسلامی حکمت و فلسفه ایران - تهران، چاپ اول، ۱۳۶۰ ش، ص ۲۰۱.
منسوب به جعفربن محمد(ع)، امام ششم -اعلامه مصطفوی، حسن، مصباح الشریعهٔ و مفتاح الحقیقهٔ /ترجمه مصطفوی، ۱ جلد، انجمن اسلامی حکمت و فلسفه ایران - تهران، چاپ اول، ۱۳۶۰ ش، ص۲۰۲.