كلمات كليدي : قرآن، استغفار، توبه، شرايط، آداب استغفار، آثار استغفار
استغفار از ماده غفر و در لغت و به معنای طلب مغفرت است.[1]و در اصطلاح به معنی درخواست زبانی و عملی آمرزش است.[2]
تفاوت استغفار و توبه:
فرمان توبه پس از امر به استغفار در آیات 3، 52 و 90 هود به دو دلیل نشان دهنده مغایرت مفهوم استغفار و توبه است:
1- عطف توبه بر استغفار با کلمه ثمّ که فاصله و ترتیب را میرساند .
2- اصل در کلام هر گویندهای تاسیس و اراده معنای جدید است.
درباره مغایرت استغفار با توبه وجوهی گفته شده که میتوان آنها را در دو وجه خلاصه کرد:
الف) استغفار، آمرزش خواهی از گناهان برای پیراستن روح از آلودگیها و نابودی باورها و اعمالی مانند شرک و معصیت است و توبه اقدام برای آراستن روح به صفات پسندیده، مانند توحید و ایمان و امتثال فرمانهای الهی است در نتیجه استغفار به معنای طلب آمرزش؛ و توبه به معنای بازگشت به خدا در مقام عمل است.
ب) منظور از استغفار، درخواست آمرزش از گناهان پیشین و مقصود از توبه پشیمانی و بازگشت به سوی خدا درباره گناهانی است که امکان دارد در آینده واقع شود.[3]
شرایط استغفار:
حضرت علی (ع) شش شرط برای استغفار بیان فرمودهاند:
1- ندامت و پشیمانی از گذشته.
2- عزم بر این که هرگز آن را تکرار نکنی.
3- حقوقی را که از مردم ضایع کردهای به آنان بازگردانی به طوری که هنگام ملاقات پروردگار حقی از مردم بر تو نباشند.
4- تمام فرایضی را که از تو فوت شده است حق آن را بجا آوری.
5- گوشتهایی که بر اثر حرام بر اندامت روئیده است با اندوه بر گناه آب کنی تا چیزی از آن باقی نماند و گوشت تازه به جای آن بروید.
6- به همان اندازه که شیرینی معصیت و گناه را چشیدی زحمت طاعت را
نیز بچشی.[4]
آداب استغفار:
1- استغفار هنگام سحر
2- استغفار در شب جمعه
3- اعتراف به لغزشها
4- اقرار به ایمان و اظهار تسلیم در برابر خداوند
5- توجه به ربوبیت خداوند
6- توجه به ولایت مطلق خداوند
7- توسل به انبیا
8- ذکر صفات کمال خداوند هنگام درخواست آمرزش
9- یاد خدا[5]
زمینههای استغفار:
عوامل زمینهساز استغفار عبارتند از:
1- آگاهی از آمرزش خداوند
2- امید به رحمت خداوند
3- ایمان
4- توجه به پذیرش توبه از سوی خداوند
5- توجه به حکمت خداوند
6- توجه به خالقیت خداوند
7- توجه به رحمت خدا
8- توجه به عزت خدا
9- توجه به بازگشت همه امور به سوی خدا
10-توجه به قدرت خدا برای آمرزش
11- توجه به ولایت مطلق پروردگار
12- ذکر خدا
13- مشاهده عذاب
14- وفای به عهد.[6]
آثار استغفار:
1- استغفار زمینهساز آمرزش گناهان میشود.
2- استغفار پیش از دعا زمینهساز اجابت آن میشود.
3- سبب افزایش توان میشود.
4- زمینهساز مددرسانی خداوند برای مستغفران به وسیله فرزندان انان میشود.
5- باعث مدد رسانی از سوی خداوند برای انسان به وسیله اموال میشود.
6- منشاء بهرهمندی از امکانات خوب دنیایی میشود.
7- باعث جلب محبت خداوند میشود.
8- سبب جلب رحمت الهی میشود.
9- زمینهساز رونق کشاورزی و باغها میشود.
10-مصونیت از عذاب.
11-نزول فراوان باران.[7]
موارد استغفار:
1- استغفار از اعمال ناشایست و گناهان[8]
2- توبه و استغفار از شرک[9]
3- استغفار از قضاوت عجولانه[10]
4- استغفار از درخواست نابجا و نامطلوب[11]
5- استغفار از ستم بر دیگری[12]
6- استغفار برای دیگران[13]
برخی موارد استغفار برای دیگران:
الف) استغفار برای والدین[14]
ب) استغفار برای فرزند[15]
ج) استغفار برای برادر[16]
د) استغفار برای مردان و زنان مؤمن[17]
و) استغفار برای گنهکاران[18]