تلویزیون خودمانی | نگاهی به برنامه تلویزیونی رادیو هفت

علی فرقانی

رادیو هفت یک برنامه تلویزیونی است. از همین عنوان می توان پی به خلاقانه  و جسورانه بودن این برنامه برد. بهره گرفتن از عنوان رادیو برای تلویزیون. رادیو واژه ای صمیمی تر است تا تلویزیون و گویی تهیه کننده و طراح رادیو هفت، اقای منصور ضابطیان هم در حین انتخاب نام برنامه همین نکته را پیش چشم داشته است و از آنجا که تلویزیون متاسفانه انباشته از برنامه های غیر صمیمی است، ضابطیان با انتخاب نام رادیو برای برنامه خود به مخاطب تذکر می دهد که این با همه آنهای دیگر فرق می کند.

رادیو در  تلویزیون

در مقایسه با تلویزیون  رادیو رسانه شخصی تری است. می توان در عین انجام کارهای روزمره به برنامه های آن گوش داد ، یک رسانه بی تکلف و کم مصرف  و البته کم توقع .  رادیو نمی  خواهد  مخاطب را میخکوب خود کند، کمتر اهل شعبده بازی است. مثل تلویزیون بهترین جای خانه ر ا اشغال نمی کند؛ یک گوشه طاقچه بالای کمد یا میخی در سینه دیوار هم برایش کافی است.  اما تلویزیون با فناوری پیچیده و  روزآمدش   ناخوداگاه توقع مخاطب  را  بالا می برد. ؛ بگذریم  از نسل جدید تلویزیون ها که  هنوز هیچ برنامه و فرستنده ای متناسب با کیفیت و توان پخش آنها ساخته نشده است. اما رادیو متفاوت است. مخاطب از رادیو توقع خاصی ندارد و راحت تر برنامه هایش را می پذیرد. رادیو هفت  از این ویژگی سود جسته است. مخاطب هرگز  به دکور ساده ، چهره های بی تکلف و نبود جذابیت های بصری این برنامه ایراد نمی گیرد،  چون این یک برنامه رادیویی است که اتفاقن از تلویزیون پخش می شود. می  توانید نگاه نکنید  اما نگاه نکردن مانعی برای گوش کردن نیست.اگر هم در حین انجام کارهای معمولتان از برنامه خوشتان آمد می توانید کمی مکث کنید و به چهره مجری یا همان  صاحب صدا توجه کنید . شخصیت های رادیو هفتی هم اصلن در پی آن نیستند که مزاحم شما بشوند ؛ تنها در کنار شما هستند.

صدا و رادیو هفت

این تاکید رادیو هفت بر صدا  چیز تازه ای نیست . عملن درتمام برنامه های تلویزیونی تاکید بیشتر بر روی صداست اما سایر برنامه سازها به اندازه طراحان برنامه راوی هفت  به این مساله اشراف ندارند. آنها به خوبی می دانند که هیچ برنامه تلویزیونی  به خاطر دکور پر زرق وبرقش جذاب نشده است هرچند که هنوز تهیه کنندگان برنامه های تلویزیونی  بخش عمده ای از برآورد مالی برنامه  خود را صرف دکور  و وجه دیداری برنامه هایشان می کنند بدون انکه چنین توجهی به  محتوای برنامه داشته باشند مثل برنامه های  شبانه مشارکتی صداو وسیما با نیروی انتظامی ، پلیس راهنمایی و سایر ارگانها و نهاد های اداری و دولتی. برنامه هایی با دکورهای جذاب و مجری های نام آشنا که در نهایت کسالت بارند. برنامه هایی که به سراغ چهره های معروف می روند و باز شکست می خورند.
در مقایسه میان رادیو هفت به عنوان یک برنامه ای که با ساختار جُنگ محور ساخته می شود با سایر برنامه های اینچنینی جنبه خلاقانه دیگری از این برنامه  اشکار می شود.اکثر برنامه های شبانه و جُنگ گونه  به سراغ بازیگران و چهره های شناخته شده می روند . طبعن حضور یک بازیگر نام اشنا می تواند باعث جلب نظر مخاطب شود اما معمولن نتیجه برعکس می شود. ولی رادیو هفت این روند را دگرگون کرده است ؛ او بازیگران را دعوت می کند اما عقاید شخصی و دنیای درونی این چهره ها برا ی برنامه رادیو هفت چندان جذاب نیست – برنامه  می داند که این  چهر ه ها تنها زمانی برای مخاطب  جذاب اند که متنی از پیش اماده شده در دستانشان باشد.  از همین رو جالب ترین بخش برنامه رادیو هفت زمانی است که دوربین به استودیوی شماره 2 می رود و در آنجا با یک بازیگر،  یک چهره نام آشنا روبرومی شویم که  بی مقدمه و حاشیه شعر یا قطعه ای ادبی را از روی کاغذ برایمان می خواند ؛ شعرها و قطعاتی که احتمالن خودشان برگزیده اند. این روند تنها محدود به ادم های نام آشنا نیست. پیش از این در برنامه بخشی وجود داشت که افراد عادی  و مخاطبان روزمره برنامه به استودیو می آمدند و متن شعر برگزیده خود را قرائت می کردند. آیتمی که  بعدن به علت استقبال بالای مردم اینگونه برگزار شد که  مخاطبان خودشان قطعه های خودشان را ضبط می کردند و برای برنامه می فرستادند. روندی که گویای این است که رادیو هفت نه برای گوینده که  تنها برای آنچه گفته می شود اهمیت قائل است.
اما آنچه گفته می شود چیست؟ محتوا و بن مایه برنامه از کجا تامین می شود. متن برنامه  چیزی نیست مگر شعر و ادبیات و داستان .  رادیو هفت ناخوداگاه آدمی را به یاد  محافل از بین رفته خانوادگی می اندازد  که اکثر ما تنها وصف آن را شنیده ایم.محافلی در گذشته که در آن دیوان حافظ و شاهنامه و بوستان و گلستان  نقل مجالس بود که با تجربیات و حکایت های آدم های با تجربه تر آمیخته  می شد. اینک  رادیو هفت همین نقش را بازی میکند بااین تفاوت  که شاعران کلاسیک جای خود را به نویسندگان و شعرای معاصر داده اند  که رادیو هفت برایشان فرصت ارتباط با مخاطبی بیش از عرصه چاپ و نشر را فراهم می کند. رادیو هفت به شاعران و نویسندگان جوان و مردم عادی که معمولن نسبتی با ادبیات ندارند  فرصت می دهد  تا ساعتی همدم یکدیگر باشند  ؛ توفیق برنامه رادیو هفت در واقع توفیق اشعار و قطعات خوانده شده در این برنامه است. توفیقی که به ما یادآوری می کند که  کتاب سنگ بنای فرهنگ یک جامعه  است.

شبکه آموزش و رادیو هفت

اما آیا شبکه آموزش رسانه مناسبی برای این برنامه هست؟ بی گمان پنج شبکه اصلی نمی توانستند چنین به کار این برنامه  بیایند. برنامه ای مانند رادیو هفت که  در آستانه پخش ششصدمین برنامه خود است  برای آنکه بتواند میان مخاطبان خود جا باز کند نیاز به یک نظم  مداوم و مستمر دارد. دیگر مخاطب می داند که هرشب در ساعت یازده شب می تواند بیینده یا به عبارت بهتر شنونده برنامه رادیو هفت باشد. پنج شبکه  اصلی آنچنان درگیر مناسبات اداری  و سازمانی هستند که هرآن ممکن است کنداکتور پخششان به مصلحتی تغییر کند.
افت برنامه تکراری شدن آن است اما  این تکرار آسیب چندانی  به برنامه نزده است و بخش عده این مصونیت از تکرار در هدف گذاری و حرکت اولیه برنامه نشات می گیرد.  هدف برنامه  ایجاد یک فرصت آرامش برای مخاطب به مدد ادبیات و شعر و بعضن گفتگو  است . این حالت آرامش چیزی است که مخاطب در پی تکرار آن است . از طرف دیگر برنامه رادیو هفت  از معدود برنامه هایی است که از مناسبتها به نحوی مناسب  استفاده می کند. مناسبت های تقویمی  باری بردوش برنامه نیست بلکه راهی است برای زدن حرفهایی متفاوت تر در یک برنامه روتین و البته رادیو هفت با این مناسبتها برخورد خلاقانه ای می کند و گاهی اوقات مناسبت مد نظر برنامه در کمتر تقویمی ذکر شده است مانند جشن مهرگان و آغاز تابستان.

محتوا در خدمت آرامش

هدف اصلی رادیو هفت آرامش بخشی است. از همین رو ساعات پایانی شب می تواند زمان مناسبی برای این برنامه باشد. از سیاست در این برنامه خبری نیست. آدمهای این برنامه و مخاطبان مفروضش  گویی غم نان ندارند و از  نگرانی چندانی بابت زندگی روزمره رنج نمیبرند. جهانبینی و افق برنامه رادیو هفت به گونه ای است که بسیاری از مسائل مبتلا به جامه درآن قابل طرح نیست. در واقع چهارچوب اصلی برنامه هم به گونه ای ریخته شده است که اساسن چنین مسائلی در برنامه قابل طرح نباشد. رادیو هفت مخاطب متوسط زندگی شهری را هدف قرار داده است . او می خواهد یک برنامه آرام ، نه چندان مفرح و همیشگی باشد. علت اینکه  رادیو هفت از  بسیاری  از خطوط قرمز صدا و سیما می گذرد نیز در همین غیر سیاسی بودن و ملایم بودن برنامه است.  این برنامه به راحتی می تواند با اشخاصی مصاحبه کند که سایر شبکه ها برای مصاحبه با آنها دچار پرسش های بسیار خواهند شد.
رادیو هفت  با دادن یک حس نوستالژیک و شاعرانه به زندگی روزمره  به همه هدف خود می رسد. دردنیای رادیو هفت از مشکلات زندگی خبری نیست در حالیکه در برنامه های مشابه به این برنامه مثل پارک ملت و یا صبح بخیر ایران با اجرای اقای محمدرضا شهیدی فرد  لحن برنامه به گونه ای بود که طرح مسائل اجتماعی را تاب می اورد. نمونه های قبلی برنامه های تولید شده توسط اقای منصور ضابطیان نیزبر همین سیاق رادیو هفت بودند برنامه نقره برنامه ای با محور بیدار کردن حس نوستالژی بود و برنامه تابستانه  پیش نمونه هایی برای برنامه رادیو هفت.
این محور پاک و بی الایش برنامه رادیو هفت به بهترین شکل خودش رادر گزینش اثار ادبی نشان می دهد . کمتر از شعر اوانگارد معاصر و یا ادبیات نخبه گرا می توان در این برنامه نشانی یافت. شعرها عمومن غزل هستند و  شعر های نو  بیشتر بار عاطفی دارند تا بار معنایی.  ازهمین روست که در این برنامه کمتر از حافظ و خیام اثری شنیده می شود و باز  از همین روست که بخشی از این برنامه به حضور کودکان اختصاص یافته بود که در برنامه به پرسشهای البته هوشمندانه اقای ضابطیان پاسخ می دادند. در واقع رادیو هفت ترکیبی است از اشعار ملایم ، قطعات ادبی احساساتی و شور انگیز ، حس نوستالژیِ ، دنیای پاک و پالوده کودکان و کلیپ هایی از موسیقی پاپ . در این برنامه خبری از یک بحث جدی و تخصصی نیست و به شکلی اگاهانه و وسواس آمیز ایدئولوژی کنار گذاشته شده است.
البته هیچ کدام از نکات فوق نمی تواند عیب این برنامه تلقی شود . رادیو هفت آگاهانه از خروج از دنیای شیرین و چیده شده خود امتناع می کند چون چیزی که به دنبال آن است همین عام گرایی و سادگی است  و ارتباط با عموم مردم و البته در این کار موفق بوده.