تشکیلات قضایی دیوان بین المللی دادگستری

تشكيلات قضايي ديوان بين المللي دادگستري،قضات ديوان، دادگاه و شعب ديوان

نویسنده : محمد مهدی حکیمی

1- قضات دیوان

دیوان هیأتی مرکب از 15 قاضی است که نباید دارای تابعیت مشابهی باشند.

قضات دیوان، مأموران دولتی نیستند تا تابع مقررات و دستورات کشورهای خود باشند و به خاطر همین برای تضمین استقلال آنها، مزایا و مصونیت هایی مثل مأموران دیپلاماتیک برای آنها قائل شده اند و لذا قضات دیوان از مزایا و مصونیت های دیپلماتیک برخوردارند و تمام وقت در خدمت دادگاه هستند، مگر آن که در مرخصی باشند یا نتوانند در سر خدمت حاضر شوند. ( ماده 19 اساسنامه دیوان ).

کسانی که اکثریت آراء مجمع عمومی و شورای امنیت را احراز کرده باشند به عضویت دیوان انتخاب می شوند.

مطابق ماده 9 اساسنامه مجمع عمومی و شورای امنیت در انتخاب قضات باید دو معیار را ملاک عمل قرار دهند:

1- افراد مورد نظر از میان اشخاصی انتخاب می شوند که از اعتبار معنوی قابل ملاحظه ای درکشور خود برخوردارند و دارای مشاغل مهم و بالاترین پست های قضایی بوده و یا حقوقدانان و متخصصان حقوق بین الملل هستند که این افراد از افراد صاحب نظر در رشته حقوق بین الملل باشند ( ماده 2 و 3 اساسنامه دیوان ).

2- ترکیب دادگاه باید به نحوی باشد که قضات دیوان، نمایندگان تمدن های مهم و بزرگ بشری باشند و نظام های مهم حقوقی و سیستم های عمده حقوقی دنیا در آن نمایندگی داشته باشند.( ماده 9 اساسنامه ).

قضات دیوان اصولاً نباید هیچ گونه فعالیت شغلی دیگری داشته باشند ولذا قضات دیوان نمی توانند هیچ گونه فعالیت سیاسی یا اداری دیگر را عهده دارشوند و یا به شغلی اشتغال ورزند که جنبه حرفه ای داشته باشد ( ماده 16 اساسنامه ).

همچنین آنها نمی توانند در هیچ دعوایی سمت نماینده یا وکیل را داشته باشند و همچنین هیچ قاضی نمی تواند در قضیه ای رأی بدهد که قبلاً مشاورت، وکالت یا نمایندگی یکی از طرفین دعوا را در آن پرونده عهده دار بوده است و یا عضو دادگاه داخلی و یا بین المللی و یا هیأت تحقیق راداشته باشد و یا به هر عنوان دیگر مداخله نموده اند، شرکت نمایند ( ماده 17 اساسنامه).

برای جلوگیری از اعمال فشار سیاسی بر روی قضات دیوان، هیچ قاضی را نمی توان از کار برکنار کرد و این قضات غیر قابل عزل هستند، مگر در صورتی که سایر قضات دادگاه به اتفاق آراء رأی دهند که دیگر آن عضو، واجد شرایط مقرر نیست و صلاحیت خود را از دست داده است. ( ماده 18 اساسنامه ).

برای تشکیل جلسات دیوان، حضور حد اقل 9 قاضی ضروری است و حد نصاب 9 قاضی کافی خواهد بود. ( بند 3 ماده 25 اساسنامه ).

قضات دیوان برای 9 سال توسط مجمع عمومی و شورای امنیت انتخاب می شوند[1] و انتخاب مجدد آنها بدون مانع است.

2- انواع شعب دیوان :

الف- شعبه اختصاری :

به موجب ماده 29 اساسنامه این شعبه تشکیل می شود و این شعبه متشکل از 5 قاضی است که سالیانه انتخاب می شوند و بیشتر به منظور رسیدگی سریعتر از رسیدگی های معمولی، در نظر گرفته شده است و این شعبه تا کنون هر ساله مرتباً تشکیل شده است.

ب- شعبه فرعی معمولی :

ماده 26 اساسنامه دو نوع شعبه دیگر را پیش بینی کرده است که یکی شعبه فرعی معمولی دائمی است. این شعبه متشکل از سه قاضی یا بیشتر است و گاهی اوقات برای رسیدگی به بعضی از مسائل خاص شکل می گیرد؛ اساسنامه، دعاوی مربوط به کار، مسائل مربوط به حمل و نقل و ارتباطات را به عنوان مثال ذکر می کند.

ج- شعبه خاص :

دیوان به موجب بند 2 ماده 26 اساسنامه می تواند شعبه ای ایجاد نماید تا در مورد مسائل خاص رسیدگی نماید. ترکیب چنین شعبه ای با موافقت دولت های طرفین اختلاف شکل می گیرد.[2]

3- رئیس و نایب رئیس دیوان :

دیوان دارای یک رئیس و یک نائب رئیس است که برای مدت 3 سال توسط قضات دیوان انتخاب می شوند و انتخاب مجدد آنها مجاز است. ( ماده 21 اساسنامه ) اعلام ختم رسیدگی به دعاوی هم با رئیس دیوان است . ( ماده 54 اساسنامه ).

یکی دیگر از موارد کار دیوان که معمولاً از طریق رئیس دیوان انجام می شود، تعیین سر داور یا تعیین داورانی است که طبق قرارداد، طرفین باید انتخاب نمایند و در صورت عدم انجام این کار در یک مهلت زمانی معین، از طرف هر یک از آنها انتخاب داوران براساس قرارداد و یا از طریق دیوان یا معمولاً از طریق رئیس دیوان انجام می شود.[3]